अभिज्ञानशाकुन्तलम् (विमला-चन्द्रकला संस्कृत-हिन्दी व्याख्या सहित)

४४८ | अभिज्ञानशाकुन्तलम्

चलापाङ्गां दृष्टिं स्पृशसि बहुशो वेपथुमतीं रहस्याख्यायीव स्वनसि मृदु कर्णान्तिकचरः । करं व्याधुन्वन्त्याः पिबसि रतिसर्वस्वमधरं वयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर हतास्त्वं खलु कृती ॥

(२८) प्रश्नः—वसुधातलात् किं न उदेति ? उत्तरम्—प्रभाभिः तरलं ज्योतिः वसुधातलात् न उदेति ।

(२९) प्रश्नः—प्रस्तावनायाः किं लक्षणम् ? उत्तरम्—प्रस्तावनायाः लक्षणमुक्तं साहित्यदर्पणे—

नटी विदूषको वापि पारिपार्श्विक एव वा । सूत्रधारेण सहिताः संलापं यत्र कुर्वते ॥ चित्रैर्वाक्यैः स्वकार्योत्थैः प्रस्तुताक्षेपिभिर्मिथः । आमुखं तत्तु विज्ञेयं नाम्ना प्रस्तावनापि सा ॥

(३०) प्रश्नः—अकृतार्थेऽपि मनसिजे का रतिं कुरुते ? उत्तरम्—राजा दुष्यन्तो विरहेणोद्विग्नमना शकुन्तलां मनसा स्मरन् विमृशति— यथेच्छं शकुन्तला सुखप्राप्या न, तस्या प्रदानस्य गुर्वधीनत्वात्, तु मे मनः शकुन्तलायाः मय्यनुरागसूचकानां भावानां दर्शनेन आश्वासयुक्तं वर्तते । मनसिजे अचरितार्थेऽपि स्त्रीपुरुषयोः प्रार्थना रतिं प्रीतिं कुरुते सुखं जनयति । नायिका-समागमसुखालाभेऽपि तच्चेष्टादिभिरेव मनो मे मोदते ।

(३१) प्रश्नः—सेनापतिः मृगयाया गुणान् कथं वर्णयति ? उत्तरम्—

मेदश्छेदकृशोदरं लघु भवत्युत्थानयोग्यं वपुः सत्त्वानामपि लक्ष्यते विकृतिमच्चित्तं भयक्रोधयोः । उत्कर्षः च धन्विनां यदिषवः सिध्यन्ति लक्ष्ये चले मिथ्यैव व्यसनं वदन्ति मृगयामीदृग्विनोदं कुतः ॥

अनेन प्रकारेण सेनापतिः मृगयायाः गुणान् वर्णयति ।

(३२) प्रश्नः—शकुन्तलायाः लाभे सन्दिहानो राजा किं चिन्तयति ? उत्तरम्—शकुन्तलायाः लोकोत्तरं लावण्यं सञ्चिन्त्य तल्लाभे सन्दिहानो राजा दुष्यन्तो नर्मसचिवं विदूषकं प्रति कथयति—

अनाघ्रातं पुष्पं किसलयमलूनं कररुहै- रनाविद्धं रत्नं मधु नवमनास्वादितरसम् । अखण्डं पुण्यानां फलमिव च तद्रूपमनघं न जाने भोक्तारं कमिह समुपस्थास्यति विधिः ॥

(३३) प्रश्नः—सुरयुवतयः कुत्र विजयम् आशंसन्ते ? उत्तरम्—दैत्यैः बद्धवैराः सुरयुवतयः दुष्यन्तस्य अधिज्ये धनुषि पौरुहूते वज्रे च विजयं आशंसन्ते ।

(३४) प्रश्नः—'परिहासविजल्पितं सखे' इति राजा कथं कथयति ?