अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सन्दर्भदीपिका टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

अभिज्ञानशकुन्तलम्	प्रथमोऽङ्कः	107

अथवा काममप्रतिरूपमस्य वयसो वल्कलं न पुनरलङ्कारश्रियं न पुष्णाति। कुतः–

सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापि रम्यं मलिनपि हिमांशोर्लक्ष्म लक्ष्मीं तनोति। इयमधिकमनोज्ञा वल्कलेनापि तन्वी किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम्॥१-१९॥

[अपि च–

कठिनमपि मृगाक्ष्या वल्कलं कान्तरूपं न मनसि रुचिभंगं स्वल्पमप्यादधाति। विकचसरसिजायाः स्तोकनिर्मुक्तकण्ठं निजमिव कमलिन्याः कर्कशं वृन्तजालम्॥१-२०॥]²³

शकुन्तला–(अग्रतोऽवलोक्य) सहीओ, एस वादेरिदपल्लवाङ्गुलीहिं किं पि वाहरेदि विअ मं चूदरुक्खओ। ता जाव णं संभावेमि। (इति तथा करोति) (सख्यौ, एषः वातेरितपल्लवाङ्गुलीभिः किमपि व्याहरतीव मां चूतवृक्षकः। तद्यावदेनम् सम्भावयामि)

प्रियंवदा–हला सउन्तले, इध ज्जेव मुहुत्तअं चिट्ठ। (सखि शकुन्तले, इहैव मुहूर्त्तकं तिष्ठ।)

शकुन्तला–किं णिमित्तं। (किं निमित्तम्।)

---

उर्दनरूप/तद्बर्धनरूप वाग्-व्यापाराच्च निरन्तरोत्पन्न-सात्त्विक-व्यभिचारिभावाच्च रसपुष्टिः। स्वोक्तम् आक्षिपति-अथवेति। अप्रतिमरूप(म्) मन्तव्यं अस्य वयसो यौवनस्येत्यर्थः। शङ्करस्तु वयो यौवनमित्याह। वयो यौवनमात्रके इति विश्वः। न पुष्णाति [इति] न, अपि तु पुष्णात्येव। निषेधस्य निषेधेन स्वायोगव्यवच्छेद इति चातुर्यम्, एवमना(न्य)त्र। अतुल्य सम्बन्धेऽपि शोभात्वे दृष्टेत्याह। सर०। (1-19)। मधुराणां निसर्गसुन्दरीणाम् आकृतीनां समर्थनामाह-किमिव हि इति।। सामान्येन विशेषसमर्थन-रूपो-ऽर्थान्तरन्यासः। स च शकुन्तला-सरसिजयोः सादृश्य-प्रतीतिहेतुकदीपकेन सङ्कीर्णः। स(श)ङ्करस्तु तुल्ययोगितामाह। इदञ्च माधुर्यं नाम यौवनालङ्कारः। तदुक्तम्-सर्ब्वावस्थाविशेषेण माधुर्यं रमणीयतेति।

कठिन०।। (1-20)। कान्तरूपमेतत् सङ्गादिति भावः। रुचिरिच्छा स्तोकेति ईषद्-दूखित/(विकच?)पुष्याऽधोभागम्। पद्यमिदं दाक्षिणात्य-तीरभुक्तीय ग्रन्थेषु न दृश्यते।।

सख्यौ, एष वातेरितपल्लवाङ्गुलीभिः किमपि मां व्याहरतीव वृक्षः, तस्मादेनं सम्भावयामि जन(ल)दानादिना पुरस्करोमि, प्राप्नोमि वा। सखि शकुन्तले, इहैव मुहूर्तं तिष्ठ। किं निमित्तम्। किमर्थम् मया स्थातव्यमित्यर्थः। त्वया समीपस्थितया लतासनाथ इवायं चूतवृक्षः प्रतिभाति। अत एव प्रियम्वु(यंव)देति, त्वम् उच्यसे।

---

२३. अंशोऽयं रिचार्ड पिशेलेन सम्पादिते बंगदेशीयपाठे न स्वीकृतः।