अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सन्दर्भदीपिका टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

118 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

राजा-(शकुन्तलां विलोकयन्नात्मगतम्) किं नु खलु यथा वयमस्यामेवमियमप्यस्मान् प्रति स्यात्। अथवा लब्धावकाशा मे मनोवृत्तिः।

वाचं न मिश्रयति यद्यपि मद्वचोभिः कर्णं ददात्यवहिता मयि भाषमाणे। कामं न तिष्ठति मदाननसम्मुखीयं भूयिष्ठमन्यविषया न तु दृष्टिरस्याः॥1-31॥

(नेपथ्ये) भो भोस्तपस्विनः। तपोवनसन्निहितसत्त्वरक्षणाय सज्जीभवन्तु भवन्तः। प्रत्यासन्नः किल मृगयाविहारी पार्थिवो दुःषन्तः।

तुरगखुरहतस्तथा हि रेणुर्विटपनिषक्तजलाईवल्कलेषु। पतति परिणतारुणप्रकाशः शलभसमूह इवाश्रमद्रुमेषु॥1-32॥

राजा-(स्वगतम्) अहो धिक्, कथं मदान्वेषिणः सैनिकास्तपोवनमभिरुन्धन्ति। (पुनर्नेपथ्ये) भो भोस्तपस्विनः। पर्याकुलीकुर्वन् वृद्धस्त्रीकुमारकानेष प्राप्तः।

तीव्राघातादभिमुखतरुस्कन्धभग्नैकदन्त : प्रौढाकृष्टव्रततिवलयासञ्जातपाशः । मूर्तो विघ्नस्तपस इव नो भिन्नसारङ्गयूथो धर्मारण्यं विरुजति गजः स्यन्दनालोकभीतः॥1-33॥

(सर्वाः श्रुत्वा ससंभ्रममुत्तिष्ठन्ति।)

राजा-अहो धिक्, कथमपराद्धस्तपस्विनामस्मि। भवतु तावत्, प्रतिगच्छामि।

सख्यौ-महाभाअ, इमिणा हत्थिसंभमेण पज्जाउलाओ म्ह। ता अणुजाणाहि णो उडअगमणे। (महाभाग, अनेन हस्तिसंभ्रमेण पर्याकुलाः स्मः। तदनुजानीहि नः उटज-गमने)

अनुसूया-(शकुन्तलां प्रति) हला सउन्तले, आउला अज्जा गोदमी भविस्सदि। ता एहि। सिग्धं एक्कत्थाओ होम्ह। (सखि शकुन्तले, आकुला आर्या गौतमी भविष्यति। तदेहि शीघ्रम् एकास्थाः भवामः।)

---

वाचं०।। (1-31) कामं यथेष्टम् यथा स्यात्। तथा चैवंविधवैदग्ध्य-प्रकाशनान्मदनुरक्ते वेयमिति भावः। अनुमानालङ्कारः। रसान्तराक्षेपमाह-नेपथ्य इति। अर्थोपक्षेपकाभेदैश्चूलिकेयम्। तदुक्तम्-अन्तर्जवनिका संस्थैः सूचनार्थस्य चूलिकेति। तुरग०।। (1-32) तथाहि शब्दो इत्यर्थः। विटपः शाखापल्लवसमुदायः, अरुणः सूर्यः। धिक् खेदे। तीव्रा। (1-33) तीव्राघातास्तीव्रा गमनात्, स्कन्धेत्यनेन गजस्योच्चैस्त्वमुक्तं व्रततिर्लताैरगनपाश इव। मूर्तो विघ्न इवेति। उत्प्रेक्षालङ्कारः। शारङ्गो हरिणः। प्रतिगच्छामि प्रतिनिवृत्य गच्छामि। महाभाग अनेन हस्तिसंभ्रमेण पर्याकुला स्मः। तदनुजानीहि नोऽस्मान् उटजगमनाय। उटजः पर्णशाला। सखि शकुन्तले, पर्याकुलास्मदनुसन्धायेत्यर्थः। आर्या गौतमी भविष्यति, तदेहि शीघ्रमकस्था भवामः।