अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सन्दर्भदीपिका टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

अभिज्ञानशकुन्तलम्
प्रथमोऽङ्कः
119

शकुन्तला-(गतिसंरोधं रूपयित्वा) हद्धी हद्धी, ऊरुत्थम्भविअल म्हि संवुत्ता। (हा धिक्, हा धिक्, ऊरुस्तम्भविह्वलास्मि संवृत्ता।)

राजा-स्वैरं स्वैरं गच्छन्तु भवत्यः। वयमप्याश्रमबाधा यथा न भवति तथा प्रयतिष्यामहे।

सख्यौ-महाभाअ, विदिवभूइट्ठो सि। णं सम्पदं जं उवआरमज्झत्थदाए अवरद्धाओ म्ह तं मरिसेसि। असंभाविदसक्कारं भूओ वि पच्चवेक्खणणिमित्तं सपरिहारं अज्जं विण्णवेमो। (महाभाग विदित भूयिष्ठः असि। ननु साम्प्रतं यत् उपचारमध्यस्थतया अपराद्धा स्मः तत् मर्षिष्यसि। असम्भावितसत्कारं भूयोपि प्रत्यवेक्षणनिमित्तम् सपरिहारम् आर्यम् विज्ञापयामः।)

राजा-मा मैवम्। दर्शनेनैवात्रभवतीनां पुरस्कृतोऽस्मि।

शकुन्तला-अहिणवकुससूइपरिक्खदं मे चलणं, कुरुवअसाहापरिलग्गं च मे वक्कलं। ता पडिवालेध मं जाव णं मोआवेमि। (अभिनवकुशसूचिपरिक्षतं मे चरणं, कुरुबक-शाखापरिलग्नम् च मे वल्कलम्। तत्प्रतिपालयतं मां यावत् एतन् मोचयामि।)

(इति राजानमवलोकयन्ती सह सखीभ्यां निष्क्रान्ता।)

राजा-(निःश्वस्य) गताः सर्वाः। भवतु, अहमपि गच्छामि। शकुन्तलादर्शनादेव मन्दोत्सुकोऽस्मि नगरगमनं प्रति। यावदनुयात्रिकानतिदूरे तपोवनस्य निवेशयामि। न खलु शक्तोऽस्मि शकुन्तलाव्यापारादात्मानं निवर्तयितुम्। कुतः-

गच्छति पुरः शरीरं धावति पश्चादसंस्थितं चेतः।
चीनांशुकमिव केतोः प्रतिवातं नीयमानस्य॥1-34॥

(इति निष्क्रान्ताः सर्वे)
।। इति प्रथमोऽङ्कः।।

---

हा धिक् हा धिक् ऊरुस्तम्भ विह्वलास्मि संवृत्ता। महाभाग, विदितभूयिष्ठोऽसि ज्ञाततत्त्वोऽसीत्यर्थः। साम्प्रतं यदुपचार-मध्यस्थतया पूजाशैथिल्येनापराद्धाः स्मः, तन्मर्षिष्यसि। असम्भावितसत्कारं भूयः प्रत्यवेक्षण-निमित्तं सपरिहारमार्य्यं विज्ञापयामः। अभिनव-कुशसूचिपरिक्षतं मे चरणम्। कुरबकशाखाप्रतिलग्नं च मेऽञ्चलम्। तत् प्रतिपालयत मां यावदेतन्मोचयामि। गच्छ०।। / (1-34) गच्छति, न तु धावति। पुरोऽग्रे पश्चात् शरीरस्येत्यर्थात् धावति, शकुन्तलां लक्षीकृत्येऽर्थात् न तु गच्छति। चीनं वस्त्रभेदः, तस्य च सूक्ष्मत्वाद्वेग-गमनादुपमितम्। केतोर्ध्वजदण्डस्य प्रतिवातं वाताभिमुखम्। उपमालङ्कारः। एतेन पराङ्कसूचनाद् अङ्कावताराख्योऽर्थोपक्षेपक उक्तः। प्रत्यक्ष-नेतृ-चरितो रसभावसमुज्ज्वलः। अन्ते निष्क्रान्त-निखिलपात्रोऽङ्क इति कीर्तितः।।

।। इति महामहोपाध्याय-श्रीविष्णुपण्डित-तनुजन्म-श्रीचन्द्रशेखर-चक्रवर्ति-कृतावभिज्ञान-शकुन्तल-टीकायां प्रथमाङ्क-विवरणम्।।