अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सन्दर्भदीपिका टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

अभिज्ञानशकुन्तलम् द्वितीयोऽङ्कः 121

वनराजीषु आहिण्ड्य पत्रसंकरकषायविरसानि उष्णकटुकानि पीयन्ते गिरिनदी- सलिलानि ।। अनियतवेलं च उष्णोष्णं मांसं भुज्यते। तुरगगजानां च शब्देन रात्रिमपि नास्ति प्रकामस्वप्तव्यं, महति एव प्रत्यूषे दास्याःपुत्रैः शाकुनिकलब्धैः कर्णोपघातिना वनगमनकोलाहलेन प्रबोध्ये। एतावतापि तावत्पीडा न वृत्ता, यतः गण्डस्योपरि विटकाः संजाताः। येन किल अस्मास्ववहीनेषु तत्रभवता मृगानुसारिणा आश्रमपदं प्रविष्टेन ममाधन्यतया शकुन्तला नाम कापि तापसकन्यका दृष्टा। तां प्रेक्ष्य साम्प्रतं नगरगमनस्य कथामपि न करोति। एतदेव चिन्तयतः मम अक्ष्णोः प्रभाता रजनी। तत् का गतिः। यावदेनं कृताचारपरिकर्माणं प्रियवयस्यं प्रेक्षे। एषः बाणासनहस्तः हृदयनिहितप्रियजनः वनपुष्पमालाधारी इतः एवागच्छति प्रियवयस्यः। भवतु, अङ्गमर्दविकलः भूत्वा स्थास्यामि। एवमपि नाम विश्रामं लभेय। (इति दण्डकाष्ठम् अवलम्ब्य स्थितः)

(ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टो राजा)

राजा- (आत्मगतम्) कामं प्रिया न सुलभा मनस्तु तद्भावदर्शनाश्वासि। अकृतार्थेऽपि मनसिजे रतिमुभयप्रार्थना कुरुते।। २-१।।

(स्मितं कृत्वा) एवमात्माभिप्रायसंभावितेष्टजनचित्तवृत्तिः प्रार्थयिता विप्रलभ्यते। कुतः- स्निग्धं वीक्षितमन्यतोऽपि नयने यत्प्रेरयन्त्या तया यातं यच्च नितम्बयोर्गुरुतया मन्दं विलासादिव।

---

एतावतापि पीडा न वृत्ता पीडावृद्धिर्न वृत्तेत्यर्थः। यतो गण्डस्योपरि विटकाः संजाताः। विस्फोटक^25 विटकस्त्रिष्वित्यमरः। शङ्करस्तु देश्यां पीडिकाशब्दो विस्फोटवाचकः। गण्डस्योपरि यो गण्डः, स विस्फोटक उच्यत इत्याह, तच्चिन्त्यम्। येनास्मासु सर्वेष्ववहीनेषु पश्चात् पतितेषु तत्रभवता मृगानुसारिणा आश्रमपदं प्रविष्टेन ममाधन्यतया शकुन्तला नाम कापि तापसकन्यका दृष्टा। तां प्रेक्ष्य साम्प्रतं नगरगमनस्य कथामपि न करोति। एतदेव चिन्तयतो ममाक्ष्णोः प्रभाता रजनी। जाग्रत एव वा निर्गता इत्यर्थः। का गतिः? कः प्रकारः कर्तव्य इत्यर्थः। यावदेनं कृताचारपरिकर्माणं प्रियवयस्यं प्रेक्ष्ये। यावद्वाक्यालङ्कारे। परिकर्मप्रसाधनम्। एष बाणासनहस्तो०। बाणासनं धनुः। हृदयनिहित- प्रियजनो वनपुष्पमालाधारी इत एवागच्छति प्रियवयस्यः। भवत्वङ्गभङ्गविकलो भूत्वा तिष्ठामि। एवम् अपि विश्रामं लभे। का०।। (2-1) कामं निश्चितम्। प्रिया शकुन्तला। तु पुनरर्थे भावः। शृङ्गारचेष्टा यदि दुर्लभैव सा, तदर्थं क[थ] मुत्कण्ठ स इत्याह। अकृतेति०। सम्भोगे सति कामस्य कृतार्थता। अतादृशेऽपि मनसिजे उभयस्य नायक-नायिकयोः प्रार्थना, न त्वेकप्रार्थना। तथा च सति शृङ्गारभोगः स्यादिति। रतिं प्रीतिं करोति। पाठान्तरे रतिराकस्मिकावलोकनोद्भूतप्रीतिरुभयप्रार्थनां कुरुते। दर्शनेनानुरागजननात् प्रार्थना जायत इत्यर्थः। भावनाख्या तृतीया कामावस्थेयम्। तदुक्तम्-मुहुर्मुहुर्निः श्वसितैर्मनोरथविचिन्तनैः। नैवाशने न शयने न हृष्यति न तिष्ठति। विलास-नामकं

---

^25. विस्फोटे इति 4117 इत्यत्र पठ्यते।