अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सन्दर्भदीपिका टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

122	चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

मा गा इत्युरुद्धया यदपि तत्सासूयमुक्ता सखी
सर्वं तत्किल मत्परायणम् अहो कामः स्वतां पश्यति॥२-२॥

विदूषकः—(तथा स्थित एव) भो राअं। ण मे हत्थो पसरदि। वाआमेत्तकेण जआवीअसि। (भो राजन्, न मे हस्तः प्रसरति। वाङ्-मात्रेण एव जाप्यसे।)

राजा—(विलाक्य सस्मितम्) कुतोऽयं गात्रोपघातः।

**विदूषकः—**कधं कुदो त्ति। सअं जेव अच्छिं भञ्जिअ अस्सुकारणं पुच्छसि। (कथं... कुतः इति। स्वयमेवाक्षिं भङ्क्त्वा अश्रुकारणं पृच्छसि।)

**राजा—**न खल्ववगच्छामि। भिन्नार्थमभिधीयताम्।

**विदूषकः—**जं वेदसो खुज्जस्स लीलं विडम्बेदि तं किं अत्तणो पहावेण अध णदीवेअस्स। (यद्वेतसः कुब्जस्य लीलां विडम्बयति तत्किमात्मनः प्रभावेण अथवा नदीवेगस्य।)

**राजा—**नदीवेगस्तत्र कारणम्।

**विदूषकः—**ममावि भवं। (ममापि भवान्।)

**राजा—**कथमिव।

**विदूषकः—**जुत्तं णाम एदं जं तए रज्जकज्जाइं तादिसं च अक्खलिदपदं पदेसं उज्झिअ वणचरवित्तिणा भविदव्वं ति। किं एत्थ मन्तीअदु। अहं उण वम्हणो पच्चहं सावदाणुसरणेहिं संखोहिदसंधिबन्धणाणं अत्तणो अङ्गाणं अणीसो म्हि। ता पसीद। एक्काहं दाव

---

प्रतिमुख-सन्ध्यङ्गम् इदम्। तदुक्तं-समीहा राजभोगार्था विलास इति कथ्यत इति। प्रार्थयिता याचकः विप्रलभ्यते प्रतार्यते कामेनेत्यर्थात्।

स्निग्धं०।। (२-२) तया शकुन्तलया सर्वत्र सम्बन्धनीयम्। नितम्बगौरवेण च यद्विलासादिव मन्दं गतम्। मा गच्छेति च कृतगतिव्याघातया यत् सखी सकोपं व्याहृता, तत् सर्वम् मत्परायणम्, मद्विषयकं, मदर्थं कृतम् एतदिति। अहो आश्चर्यम्। कामः स्वतामात्मीयतां, मत्कृतमेतत् सर्वमिति पश्यति। रतिं(तिः) भावजा स्निग्धेयं दृष्टिः। तदुक्तं भरतेन—सहर्षा साभिलाषा च मधुरान्तर्विकासिनी। स्मेरभावा च या²⁶ दृष्टिः स्निग्धा रत्याख्या भावजेति।। भो राजन्, न मे हस्तः प्रसरति। अतो वाङ्मात्रेणैव जाप्यसे। कथं, कुत इति। स्वयमेवाक्षिणी भित्वैाश्रुकारणं पृच्छसि। भिन्नार्थं स्फुटार्थम्। यद्वेतसः कुब्जस्य लीलां²⁷ सादृश्यं विडम्बयति तत् किमात्मनः प्रभावेण, अथवा नदीवेगस्य। अथशब्दः प्रकृते पक्षान्तरे। ममापि भवान्। तदेव व्याकरोति युक्तं नामेति। यत्त्वया राज्यकार्याणि तादृशञ्चास्खलितपदं प्रदेशं उज्झित्वा त्यक्त्वा वनचरव(वृ)त्तिना भवितव्यमिति। किमत्र मन्त्यताम्। अहं पुनर्ब्राह्मणः प्रत्यहं श्वापद-विसरणैः संक्षोभित-सन्धिबन्धनानामात्मनोऽङ्गानाम् अनीशोऽस्मि। तत् प्रसीद, एकाहमपि तावद् विश्राम्यतु भवान्।।

---

26. त्वया इति 4118 इत्यत्र पठ्यते।
27. कुब्जार्थस्य इति 4117 इत्यत्र पठ्यते।