अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सन्दर्भदीपिका टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

अभिज्ञानशकुन्तलम् तृतीयोऽङ्कः 139

राजा–

पृष्टा जनेन समदुःखसुखेन बाला
नेयं न वक्ष्यति मनोगतमाधिहेतुम्।
दृष्टो निवृत्य बहुशोऽप्यनया सतृष्णम्
अत्रोत्तरश्रवणकातरतां गतोऽस्मि॥ ३-१३॥

**शकुन्तला–**जदो पहुदि सो तवोवणरक्खिदा राएसी मम दंसणपधं गदो। (यतः प्रभृति सः तपोवनरक्षिता राजर्षिः मम दर्शनपथं गतः।) (इत्यर्धोक्ते लज्जां नाटयति।)

**उभे–**कधेदु पिअसही। (कथयतु प्रियसखी।)

**शकुन्तला–**तदो पहुदि तग्गदेण अहिलासेण एदावत्थ म्हि संवुत्ता। (ततः प्रभृति तद्गतेनाभिलाषेणैतदवस्थास्मि संवृत्ता।)

**उभे–**दिट्ठिआ, इदाणिं दे अणुरूवे वरे अहिणिवेसो। अथवा। साअरं उज्झिअ कहिं वा महाणदीए पविसिदव्वं। (दिष्ट्या, इदानीं ते अनुरूपे वरे अभिनिवेशः। अथवा सागरमुज्झित्वा कुत्र वा महानद्या प्रवेष्टव्यम्।)

राजा–(सहर्षम्) श्रुतं यच्छ्रोतव्यम्।

स्मर एव तापहेतुर्निर्वापयिता स एव मे जातः।
दिवस इवाभ्रश्यामस्तपात्यये जीवलोकस्य॥ ३-१४॥

**शकुन्तला–**ता जइ वो अणुमदं तदो तथा पअत्तध जधा तस्स राएसिणो अणुकम्पणीआ होमि। अण्णधा सुमरेध मं। (तद्यदि वां अनुमतं ततः तथा प्रयतेथाम् यथा तस्य राजर्षेः अनुकम्पनीया भवामि। अन्यथा स्मरतं माम्।)

**राजा–**विमर्शच्छेदि वचनम्।

---

पृष्ट०॥ (3-13) समसुखादिना जनेन सखीलोकेनेत्यर्थः। पुंस्याधिर्मानसी व्यथेत्यर्थः। स्निग्धा दृष्टिर्भावसूचिका। यदुक्तम्-लेखप्रस्थापनैः स्निग्धैर्वीक्षितैर्मृदुभाषितैः। दूतीसंप्रेषणैर्नार्य्या भावाभिव्यक्तिरिष्यत इति। कातरतां व्याकुलतां सतृष्णतामित्यन्वयः। यद्यपि दुःखहेतोरवश्यकथनादात्मनि तत् स्निग्धावलोकनाच्च। कातरता न युक्ति सहा तथाप्यतिदुर्ललितप्राप्तौ आधिकरणमहमन्यो वेति चित्तप्रत्ययो न जायत इत्यर्थः। यतः प्रभृति स तपोवनरक्षिता राजर्षिर्मम दर्शनपथं गतः। कथयतु प्रियसखी। ततः प्रभृति तद्गतेनाभिलाषेण एतावदवस्थास्मि संवृत्ता। दिष्ट्या आनन्देन, दिष्ट्या भाग्येन वा। इदानीं तेऽनुरूपे वरेऽभिलाषः, अभिनिवेशो वा। अथवा सागरं वर्जयित्वा कुत्र वा महानद्या प्रवेष्टव्यं, प्रसर्तव्यं वा।

स्मर०॥ (3-14) निर्वापयिता सुखयिता। तपात्यये ग्रीष्मावसाने मेघसम्बन्धार्थमिदमुक्तम्। अत्र हि मेघोदयेऽपि। हि दिवसोऽधिकं तापयित्वा पश्चाद् वृष्ट्या निर्वापयतीति जातिः। केचित्तु मेघाभावे तापयति तत् सम्बन्ध च निर्वापयतीत्याहुः।