अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सन्दर्भदीपिका टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

॥ पञ्चमोऽङ्कः ॥

(ततः प्रविशति कञ्चुकी)

कञ्चुकी- (निःश्वस्य) अहो बत कीदृशीं वयोऽवस्थामापन्नोऽस्मि।

आचार इत्यधिकृतेन मया गृहीता
या वेत्रयष्टिरवरोधगृहेषु राज्ञः।
काले गते बहुतिथे मम सैव जाता
प्रस्थानविकलवगतेरवलम्बनाय ॥५-१॥

यावदभ्यन्तरगताय देवाय स्वमनुष्ठेयमकालक्षेपार्हं निवेदयामि। (स्तोक़मन्तरं गत्वा) किं पुनस्तत्। (विचिन्त्य) आम् ज्ञातम् कण्वशिष्यास्तपस्विनो देवं द्रष्टुमिच्छन्ति। भोश्चित्रमेतत्।

क्षणात्प्रबोधमायाति लङ्घ्यते तमसा पुनः।
निर्वास्यतः प्रदीपस्य शिखेव जरतो मतिः॥५-२॥

(परिक्रम्य दृष्ट्वा) एष देवः

प्रजाः प्रजाः स्वा इव तन्त्रयित्वा
निषेवते शान्तमना विविक्तम्।
यूथानि सञ्चार्य रविरप्रतप्तः
शीतं दिवा स्थानमिव द्विपेन्द्रः॥५-३॥

---

कञ्चुकी। अन्तःपुरचारी वृद्धद्विजः। यदाह-अन्तःपुरचरो वृद्धो विप्रो गुणगणान्वितः। सर्वकार्यार्थकुशलः कञ्चुकीत्यभिधीयते।। जरा वैक्लव्यमुखेन(युकेन)⁶³ विशेद्गात्रेण कञ्चुकी।। इति भरतः। यो न त्वरावह स्त्रीणामिति तृतीय-चरणमन्ये पठन्ति। आचा०।। (5-1) आचारः अधिकारः मर्यादेत्यन्ये अवरोधेत्यन्तःपुरगृहेषु। अवरोधः स्त्री वा। बहुतिथे बहुकाले, “बहु पूगा[ग]णे०” (पा.सू. 5-2-52) त्यादिना तिथुक्। प्रस्थानं प्रस्थानोद्यम इति शङ्करः। सञ्चार इत्यन्यः। क्षणात्०।। (5-2) प्रबोधमायात्यर्थम् निश्चिनोति, पक्षे छन्ना⁶⁴ भवति। तमसाऽन्धकारेण⁶⁵ च निर्वास्यतो निर्वाणं गच्छतः।

प्रजा०।।(5-3) प्रजा स्यात् सन्ततौ जने इत्यमरः। तन्त्रयित्वा पालयित्वा, विविक्तं विजनदेशम्। शीतं शीतलम्। दिवा दिवसे। उपमा।

यत् सत्यं सत्यमेव। अथवाऽऽक्षेपे। भानुः०।। (5-4) देव(एक)वारम्। रात्रिन्दिवमिति। अच्तुर्रादि-निपातनात् शेषोऽन्तः सदैव सततमेव षष्ठ्यांशवृत्ते राज्ञः धर्म्मः समुचितव्यापारः।

---

63. प्रकाशितमैथिलपुस्तके वैक्लव्ययुकेन इति पठ्यते।
64. दीप्ता इति 4117 इत्यत्र पठ्यते।
65. तमसाञ्जनेनान्धकारेण चेति 4118 इत्यत्र पठ्यते।