अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सन्दर्भदीपिका टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

210 चन्द्रशेखरचक्रवर्तिकृतसन्दर्भदीपिकया समलङ्कृतम्

राजा- ननु वार्यतामेष धृष्टः।

विदूषकः- तुमं जेव अविणीदसासणे पहवसि। (त्वमेवाविनीतशासने प्रभवसि।)

राजा- युज्यते। अयि भोः कुसुमलताप्रियातिथे। किमितः परिपतनखेदमनुभवसि।

  एषा कुसुमनिषण्णा तृषितापि सती भवन्मनुरक्ता।
  प्रतिपालयति भ्रमरी न खलु मधु त्वां विना पिबति॥६-२२॥

मिश्रकेशी- अहिजादं खु वारिदो। (अभिजातं खलु वारितः।)

विदूषकः- पडिसिद्धवामा खु एसा जादी। (प्रतिषिद्धवामा खल्वेषा जातिः।)

राजा- (सकोपम्) भोः। न मे शासने तिष्ठसि। श्रूयतां तर्हि संप्रति-

  अक्लिष्टबालतरुपल्लवलोभनीयं
  पीतं मया सदयमेव रतोत्सवेषु।
  बिम्बाधरं दशसि चेद् भ्रमर प्रियाया-
  स्त्वां कारयामि कमलोदरबन्धनस्थम्॥६-२३॥

विदूषकः- भो। एवं तिक्खदण्डस्स दे कधं ण भाइस्सदि। (प्रहस्यात्मगतम्) एसो दाव उम्मत्तओ अहं पि एदस्स सङ्गेण ईदिंसो ज्जेव संवृत्तो। (भोः एवं तीक्ष्णदण्डस्य ते कथं न भेष्यति। एषः तावदुन्मत्तोऽहमप्येतस्य सङ्गेन ईदृशः एव संवृत्तः।)

राजा- कथं निवार्यमाणोऽपि स्थित एव।

मिश्रकेशी- धीरं पि जणं रसो विआरेदि। (धीरमपि जनं रसः विकारयति।)

विदूषकः- (प्रकाशम्) भो चित्तं खु एदं। (भोः चित्रं खल्वेतत्।)

---

ही ही भो हास्योक्तौ। एष दास्याः पुत्रः कुसुमरसपाटच्चरो मधुकरोऽत्रभवत्या वदनकमल-मभिलषति। पाटच्चरश्चौरः। त्वमेवाविनीतशासने प्रभवसि।।

एषेति०।। (6-22)।। अथ च चन्द्रमरीचिप्रिया(?) शकुन्तलेति सूच्यत इति शङ्करः।। अभिजातमुचितं खलु वारितः। खल्वस्य व्याहृतमिति वा पाठान्तरे। प्रतिषिद्धवामा खल्वेषा जातिः।।

लोभनीयं०।। (6-23)।। रम्यम्। बिम्बेति मध्यमपदलोपी समासः।। भो एवं तीक्ष्णदण्डस्य ते कथं न भेष्यति। प्रहस्य हसित्वा। तदुक्तम् “सावष्टम्भं साश्रुनेत्रं विकृष्टस्वरसंयुक्तम्। करोपगूढपार्श्वं च उच्चप्रहसितं⁸⁵ भवेदिति”।। एष तावदुन्मत्तः। अहमप्येतस्य सङ्गेन ईदृश एव संवृत्तः। धीरमपि जनं रसो विप्रलम्भः व्याकुलयति। असंबद्धमधम् आलापादित्यर्थः। भोश्चित्रं खल्वेतत्। अहम् अपीदानीम् एव गृहीतार्थः(र्था), किं पुन-र्यथाचिन्तितानुभावी एषः।

दर्शन०।। (6-24)।। तन्मयेन शकुन्तलामयेन। इयं पञ्चमी कामावस्था। तदुक्तं-पञ्चमे तन्मयत्वं

---

85. मैथिलीयपाठे (पुस्तके) - तत्प्रहासं।