अभिज्ञानशाकुन्तलम् (सन्दर्भदीपिका टीका व हिन्दी अनुवाद सहित)

अभिज्ञानशकुन्तलम् सप्तमोऽङ्कः 221

मातलिः–सदृशं तवैतत्। (स्तोकमन्तरं गत्वा) आयुष्मन्! इतः पश्य नाकपृष्ठप्रस्थितस्य सौभाग्यमात्मयशसः।

विच्छित्तिशेषैः सुरसुन्दरीणां वर्णैरमी कल्पलतान्तरेषु।
संचिन्त्य गीतिक्षममर्थतत्त्वं दिवौकसस्त्वच्चरितं लिखन्ति॥७–५॥

राजा–मातले, असुरसंप्रहारोत्सुकेन पूर्वेद्युरधिरोहता न लक्षितोऽयं प्रदेशो मया। तत्कतमस्मिन्पथि वर्तामहे मरुताम्।

मातलिः–
त्रिस्रोतसं वहति यो गगनप्रतिष्ठां
ज्योतींषि वर्तयति चक्रविभक्तरश्मिः।
तस्य व्यपेतरजसः प्रवहस्य वायो-
र्मार्गो द्वितीयहरिविक्रमपूत एषः॥७–६॥

राजा–अतः खलु मे सबाह्याकरणोऽन्तरात्मा प्रसीदति। (रथाङ्गमवलोक्य) शङ्के मेघपदवीमवतीर्णाः स्मः।

मातलिः–आयुष्मन्, कथमवगम्यते।

राजा–
अयमगविवरेभ्यश्चातकैर्निष्पतद्भि -
र्हरिभिरचिरभासां तेजसा चानुलिप्तैः।
गतमुपरि घनानां वारिगर्भोदराणां
पिशुनयति रथस्ते शीकरक्लिन्ननेमिः॥७–७॥

मातलिः–अथ किम्। अन्यच्च। क्षणादूर्ध्वमायुष्मानातमाधिकारभूमौ वर्तिष्यते।

---

विच्छि० (7-5) ।। विच्छित्तिरङ्गरागः। “विच्छित्तिरङ्गरागेऽपि हारविच्छेदयोरपीति” विश्वः। वर्णैश्चन्दनादिभिः। कल्पलतावस्त्रेषु लिखन्ति गीतिक्षमं गने(गान)योग्यम् अर्थतत्त्वं अर्थजातम् वा।।
तिस्रो० (7-6) ।। ति(त्रि)स्रोतसं गङ्गाम्। गगनेति आकाशस्थाम्। ज्योतींषि⁸⁹ सूर्यादीनि। वर्तयति दधातीत्यर्थः। चक्रेति-चक्रकोषेण ज्योतिषा विभक्ता रश्मयो येन। त्वत् स्यन्दनप्रान्तासन्नकिरणं यथा स्यादिति तु शङ्करः। रजो गुणः प्रवहनाम्नो वायोर्द्वितीयेन हरेः विक्रमेण विशिष्टपादक्षेपेण पूतः। विक्रमः पाद इत्यन्यः।। करणम् इन्द्रियम्।
अयमिति० (7-7) ।। अगाः पर्वताः। हरिभिरिन्द्राश्वैः। अचिरभासां विद्युताम्। जलगर्भमुदरं येषाम्।।

---

89. मातृका 4117 इत्यत्र ज्योतींषि इति पठ्यते।