अध्यात्म रामायण

अध्यात्म रामायण
Adhyatma Ramayana
महर्षि वेदव्यास (टीकाकार: मुनीलाल) द्वारा
DevanagariHindipublished423 पृष्ठ
पृष्ठ 104, कुल 423 में से
संदर्भ में पढ़ेंपृष्ठ 104
सर्ग ७] अयोध्याकाण्ड ८३
| संस्कृत श्लोक | हिन्दी अनुवाद |
|---|---|
| तां गतिं गतवानद्य पिता ते पितृवत्सल ॥६५॥ | यज्ञ करनेवाले धर्मपरायण पुरुषोंकी जो गति होती है उसीको आज तुम्हारे पिता भी प्राप्त हुए हैं" ॥६५॥ |
| तच्छ्रुत्वा निपपातोर्व्यां भरतः शोकविह्वलः ।<br>हा तात क्व गतोऽसि त्वं त्यक्त्वा मां वृजिनार्णवे॥६६<br>असमर्प्यैव रामाय राज्ञे मां क्व गतोऽसि भोः।<br>इति विलपितं पुत्रं पतितं मुक्तमूर्धजम् ॥६७॥<br>उत्थाप्यामृज्य नयने कैकेयी पुत्रमब्रवीत् ।<br>समाश्वसिहि भद्रं ते सर्वं सम्पादितं मया ॥६८ ॥ | यह सुनते ही भरत शोकाकुल होकर पृथिवीमें गिर पड़े; और बोले—"हा तात ! हा तात ! मुझे दुःख-समुद्रमें छोड़कर आप कहाँ चले गये ? ॥ ६६ ॥ हाय ! महाराज रामको मुझे सौंपे बिना ही आप कहाँ चले गये ?" इस प्रकार विलाप करते और बिखुरे हुए केशोंसे पृथिवीपर पड़े अपने पुत्रको उठाकर कैकेयीने उसके आँसू पोंछकर कहा—"बेटा ! धीरज रखो; तुम्हारा कल्याण हो । मैने तुम्हारे लिये सब कुछ ठीक कर लिया है" ॥ ६७-६८ ॥ |
| तामाह भरतस्तातो म्रियमाणः किमब्रवीत् ।<br>तमाह कैकेयी देवी भरतं भयवर्जिता ॥६९॥<br>हा राम राम सीतेति लक्ष्मणेति पुनः पुनः ।<br>विलपन्नेव सुचिरं देहं त्यक्त्वा दिवं ययौ ॥७०॥ | तब भरतजीने पूछा—"मरते समय महाराजने क्या कहा था ?" इसपर कैकेयीदेवीने निर्भय होकर भरतजीसे कहा—॥६९॥ "वे 'हा राम ! हा राम ! हा सीते ! हा लक्ष्मण !' इस प्रकार बहुत समयतक बारम्बार विलाप करते हुए अपना (शरीर) त्यागकर स्वर्गको गये हैं" ॥७०॥ |
| तामाह भरतो हेऽम्ब रामः सन्निहितो न किम् ।<br>तदानीं लक्ष्मणो वापि सीता वा कुत्र ते गताः॥७१॥ | तब भरतजीने पूछा—"माता ! तो क्या उस समय राम, सीता और लक्ष्मण भी उनके पास नहीं थे ? वे तीनों उस समय कहाँ गये थे ?" ॥७१॥ |
| कैकेय्युवाच<br>रामस्य यौवराज्यार्थं पित्रा ते सम्भ्रमः कृतः ।<br>तव राज्यप्रदानाय तदाऽहं विघ्नमाचरम् ॥७२॥<br>राज्ञा दत्तं हि मे पूर्वं वरदेन वरद्वयम् ।<br>याचितं तदिदानीं मे तयोरेकेन तेऽखिलम् ॥७३॥<br>राज्यं रामस्य चैकेन वनवासो मुनिव्रतम् ।<br>अतः सत्यपरो राजा राज्यं दत्त्वा तवैव हि ॥७४॥<br>रामं सम्प्रेषयामास वनमेव पिता तव ।<br>सीताप्यनुगता रामं पातिव्रत्यमुपाश्रिता ॥७५॥<br>सौभ्रात्रं दर्शयन् राममनुयातोऽपि लक्ष्मणः ।<br>वनं गतेषु सर्वेषु राजा तानेव चिन्तयन् ॥७६॥<br>प्रलपन् रामरामेति ममार नृपसत्तमः ।<br>इति मातुर्वचः श्रुत्वा वज्राहत इव द्रुमः ॥७७॥<br>पपात भूमौ निःसंज्ञस्तं दृष्ट्वा दुःखिता तदा । | कैकेयी बोली— तुम्हारे पिताने रामको युवराज बनानेकी तैयारी की थी, उस समय तुम्हें राज्य दिलानेके लिये मैने उसमें विघ्न खड़ा कर दिया ॥७२॥ पूर्वकालमें एक बार प्रसन्न होकर राजाने मुझे दो वर देनेको कहा था । इस समय उनमेंसे एकके द्वारा मैने तुम्हारे लिये सम्पूर्ण राज्य और दूसरेसे रामके लिये मुनिव्रतपूर्वक वनवास माँग लिया । इसलिये तुम्हारे पिता सत्यसंध महाराज दशरथने तुम्हें ही राज्य देकर रामको वनमें भेज दिया । पातिव्रत्यका पालन करनेवाली सीता भी रामके साथ ही वनमें चली गयीं ॥७३–७५॥ तथा लक्ष्मण भी भ्रातृस्नेह प्रकट करते हुए रामके अनुगामी हुए । इस प्रकार इन सबके वनको चले जानेपर उन्हींका स्मरण करते हुए और 'राम ! राम !' करके विलाप करते हुए नृपश्रेष्ठ महाराजने शरीर छोड़ दिया । माताके ये वचन सुनकर भरतजी वज्राहत वृक्षके समान अचेत होकर पृथिवीपर गिर पड़े । |