ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या०१ख०२] ऐतरेयारण्यकम् । ९५

सर्वमुत्तिष्ठति यदिदं किंच, इति ।

लोके यदन्नमस्ति यच्चान्नादं भोक्तृजातं तदिदं सर्वजगद्रूपमियमेव पृथिवी । पृथिव्यास्तदात्मकत्वं ध्येयमित्यर्थः । यत्किंचिदिदं भोक्तृभोग्यजातमस्ति तत्सर्वमितः पृथिव्याः सकाशादुत्पन्नं तस्मात्तदात्मकत्वं युक्तं पृथिव्याः ।

कृत्स्नभोक्तृभोग्यात्मकत्वमुपपादयति—

यद्ध किं चेदं प्रेता३इ तदसौ सर्वमत्ति यदु किं चातः प्रैती ३ँ तदियं सर्वमत्ति सेयमित्याद्याऽत्री, इति ।

यत्किंचेदं प्राणिजातं पृथिव्यां वर्तमानं प्रेतं प्रे(प्रै)ति म्रियते । “ईर गतौ” [ अदा० ग० आ० ] इत्यस्य धातोः प्रपूर्वस्य मरणार्थकत्वं द्रष्टव्यम् । “इण् गतौ” [ अदा० ग० प० ] इति धातौ तद्दर्शनात् । भूमौ मृतं तत्सर्वं प्राणिजातं स्वानुष्ठित-पुण्यकर्मवशात्स्वर्गे गच्छति । तच्च स्वर्गस्थमसौ स्वर्गलोकोऽत्ति भक्षयति वशी करोति । यदु किंच यदपि किंचित्स्वर्गस्थं प्राणिजातं स्वकर्मफलभोगे समाप्ते सत्यतोऽस्मात्स्व-र्गात्प्रैति मृतो( त्वा ) भूमावागच्छति तत्समागतं सर्वं प्राणिजातमियं भूमिरत्ति भक्षयति वशी करोति । भूमौ यागं कुर्वन्तो यजमाना मरणादूर्ध्वं स्वर्गं भुक्त्वा पुनर्भूमा-वागच्छन्तीति वाक्यद्वयस्यार्थः । तत्प्रसिद्ध्यर्थं¹ श्रुतिद्वयं द्रष्टव्यम् । प्रेत इत्येकारस्या-कारश्रुतिरिकारसहिता व्याकरणे विहिता [ पा० सू० अ० ८ पा० २ सू० १०७ ] । एवं सति सेयं भूमिरित्युक्तेन प्रकारेणाऽऽद्याऽपि भवति । अत्री च भवति । भूमिष्ठानां यजमानानां स्वर्गे यद्देवतापारतन्त्र्यं तदेतद्भूमेराद्यत्वम् । स्वर्गस्थानां च पुनरागमने सति तेषां वशीकरणलक्षणं स्वातन्त्र्यं भूमेरत्तृत्वम् । अनेन प्रकारेण कृत्स्न-भोग्यभोक्तृरूपा पृथिवी ।

एतद्गुणध्यानस्य फलमाह—

अत्ता ह वा आद्यो भवति, इति ।

अत्ता योऽयं लोके भोक्ता यश्चाऽऽद्यो भोग्यः पदार्थस्तदुभयरूपेण सर्वात्मको भवतीत्यर्थः ।

ननु लोके कश्चित्स्वामी भृत्यैः सेव्यमानो भृत्यानां भोक्ता भवति तथा जीवितप्रदा-तृत्वेन भृत्यैर्भुज्यत इति भोग्योऽपि भवति । अनेन न्यायेन सर्वोऽप्यन्यैरुपकिय-

---

१ ख. ग. 'सिद्धार्थं ।