ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

९४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-

देवे प्राणदृष्टिमशीतिष्वन्नदृष्टिं च विधत्ते—

तस्य प्राणोऽर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते, इति।

भ्रुवोरधस्तान्नासिकाया मूलं निम्नदेशं प्रशंसति—

तदेतद्ब्रध्नस्य विष्टपं यदेतन्नासिकायै विनतमिव, इति।

नासिकायाः संबन्धि विशेषेण नतमत्यन्तनिम्नं यन्मूलमस्ति तदेतद्ब्रध्नस्याऽऽदित्यस्य विष्टपं स्थानम्। “असौ वा आदित्यो ब्रध्नः” [तैत्ति०] इति श्रुत्यन्तरात्। तच्च मूलं ब्रह्मणः स्थानत्वाद्व्रह्मोपाधेरादित्यस्यापि स्थानम्। ध्यानस्थानत्वं च प्रश्नोत्तराभ्यां जाबाला आमनन्ति—“कतमच्चास्य स्थानं भवतीति भ्रुवोः प्राणस्य च संधिः स एष द्यौर्लोकस्य परस्य च संधिर्भवति” [जावा० ख० २] इति। विनतमिवेतीवशब्दोऽनर्थक एवकारार्थो वा।

तृतीयपर्यायं विधत्ते—

ललाटमेवोक्थं यथा द्यौस्तथा तस्य चक्षुरर्कोऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते, इति।

आधिदैविकाध्यात्मिकपर्यायेषु षट्स्वप्यर्के ध्यातव्या अग्न्यादयो विविधास्तद्वदशीतिषु ध्यातव्यस्यापि नानाविधत्वशङ्कां व्यावर्त्य पूर्वोक्तमनेकत्वध्यानं प्रशंसति—

समानमशीतयोऽध्यात्मं चाधिदैवतं चान्नमेवान्नेन हीमानि सर्वाणि भूतानि समनन्ती ३ँ अन्नेनेमं लोकं जयत्यन्नेनामुं तस्मात्समानमशीतयोऽध्यात्मं चाधिदैवतं चान्नमेव, इति।

गायत्र्यो बार्हत्य औष्णिह्यश्च याः सर्वास्तृचाशीतयस्ताः सर्वा अध्यात्माधिदैवपर्यायेषु सर्वेष्वप्यन्नमेवेत्येतत्समानम्। न त्वन्नादन्यत्किंचित्तासु ध्येयमस्ति। अन्नस्यात्यन्तं प्रशस्तत्वात्। इमानि सर्वाणि^१ भूतानि प्राणिनोऽन्नेनैव समनन्ति सम्यक्चेष्टन्ते। अन्नजन्यस्य बलस्य शरीरचेष्टाहेतुत्वात्। सानुनासिका समनन्तीति श्रुतिरुक्तार्थप्रसिद्धा(द्ध्य)र्था।^२ न केवलमन्नस्य चेष्टाहेतुत्वं किं तु लोकद्वयमपि तेन जितं भवति। अन्नप्रदानेन मनुष्याणां वश्यत्वमेतल्लोकस्य जयः। शास्त्रीयेणान्नादानेन देवतातुष्टिः स्वर्गलोकजयः। तदेवमन्नस्य प्रशस्तत्वात्सर्वत्राशीतीनामन्नरूपत्वमेव ध्येयम्।

उक्थे ध्यातव्यत्वेनोक्तायाः पृथिव्या भोक्तृभोग्यरूपकृत्स्नजगद्रूपत्वध्यानं विधत्ते—

तदिदमन्नमन्नादमियमेव पृथिवीतो हीदं

---

१ क. ॰णि प्राणिरूपाण्यन्ने'। ख. घ. ङ. ॰णि रूपाण्यन्ने' । २ क. ॰क्तार्थे प्र॰ ।