ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० १ ख० २] ऐतरेयारण्यकम् । ९३

व्यवस्थितम् । आत्मानं मनुष्यशरीरमधिकृत्य प्रवृत्तं ध्यानमध्यात्मम् । तत्त्वथानन्त- रमभिधीयते ।

तत्राऽऽदौ शस्त्रे शरीरदृष्टिं विधत्ते—

पुरुष एवोक्थमयमेव महान्प्रजाप- तिरहमुक्थमस्मीति विद्यात्, इति ।

शिरःपाण्यादिमान्देहः पुरुषस्तस्य महत्त्वं श्रेष्ठत्वम् “अयं पुरुषो ब्रह्मणो लोकः” [ ऐ० आ० २ अ० १ ख० ३ ] इत्यत्र वक्ष्यते । प्रजापतित्वं च “ तस्य वाचा- सृष्टौ पृथिवी चाग्निश्च ” [ ऐ० आ० २ अ० १ ख० ७ ] इत्यत्राभिधास्यते । तस्मादुत्कर्षहेतुत्वाद्देहस्योक्थत्वम् । तच्चोक्थमहमस्मीत्येवं ध्यायेत् । नात्र विदिधातुः प्रमाणजन्यं ज्ञानमाचष्टे किंतु पुरुषतन्त्रां ध्यानक्रियाम् । यद्यपि “ विद् ज्ञाने ” [ अदा० ग० प० ] इति धातुस्थाऽपि ज्ञानध्यानयोर्मानसत्वसाम्येन ध्यानमत्र विवक्षितम् । उपासनाप्रकरणस्य वर्तमानत्वात् । नन्वहमुक्थमस्मीत्येतन्मीमांसया विरु- द्धम् । तत्र हि चतुर्थाध्याये—“ आत्मेति तूपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ” [ ब्र० सू० अ० ४ पा० १ सू० ३ ] इति सूत्रेण तत्त्वविद्यायां ब्रह्मोपासनेषु चाहंग्रहमभिधाय “ न प्रतीके न हि सः ” [ ब्र० सू० अ० ४ पा० १ सू० ४ ] इति सूत्रेण प्रती- केष्वहंग्रहो निवारितः । अत्र चोक्थं प्रतीकम् । तस्मादहमुक्थमस्मीत्यहंग्रहो न युक्त इति चेत् । नायं दोषः । तस्मिन्सूत्रे न्यायबलादेवाहंग्रहस्य निषिद्धत्वात् । इह तु वचनबलादहंग्रहो विधीयते । “ किमिव हि वचनं न कुर्यान्नास्ति वचनस्यातिभारः ” इति हि शास्त्रकाराणां डिण्डिमः । यद्यपि कृत्स्नमुपास्यस्वरूपमभिधायान्तेऽहंग्रहो वक्तव्यस्तथाऽपि वक्ष्यमाणेषूपास्यावयवविशेषेषु प्रत्येकमहंग्रहसिद्ध्यर्थमादावेवासौ विधीयते ।

आधिदैविकदृष्टान्तेनाऽऽध्यात्मिकमुखदृष्टिं विधत्ते—

तस्य मुखमेवोक्थं यथा पृथिवी तथा, इति ।

तस्य पुरुषस्य देहरूपस्य यन्मुखं तद्दृष्टिरुक्थे कर्तव्या । अधिदैवं यथा प्रथमप- र्यायेण पृथिवीदृष्टिस्तद्वत् ।

अर्चनीये देवे वाग्दृष्टिमशीतिष्वन्नदृष्टिं च विधत्ते—

तस्य वागर्क^१ऽन्नमशीतयोऽन्नेन हीदं सर्वमश्नुते, इति ।

आधिदैविकान्तरिक्षदृष्टान्तेन द्वितीयपर्यायं विधत्ते—

नासिके एवोक्थं यथाऽन्तरिक्षं तथा, इति ।

---

१ क. ‘दुग्धं’ । घ. ‘दुक्तहे’ ।