ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० १।ख० ६] ऐतरेयारण्यकम् । १०५

यः पुमानुक्तप्रकारेण सत्यरूपस्य प्राणस्य सत्यत्वं सकाराद्यक्षरत्रयध्येयप्राणा- दिस्वरूपत्वमुपास्ते स पुमान्यद्यपि लोके व्यवहारे किंचिदनृतं वदेत्तथाऽप्यस्य तद्वाक्यं सत्यमेवोदितं भवति । अनृतभाषणप्रत्यवाय एनं न स्पृशतीत्यर्थः ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक- भाष्ये द्वितीयारण्यके प्रथमाध्याये पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥

---

अथ षष्ठः खण्डः ।

---

गुणान्तरं विधत्ते—

तस्य वाक्तन्तिर्नामानि दामानि तदस्येदं वाचा
तन्त्या नामभिर्दामभिः सर्वं सितं सर्वं
हीदं नामनी१ँ सर्वं वाचाऽभिवदति, इति ।

यथा बहुबलीवर्दस्वामिनो वणिजस्तद्वन्धनार्था काचिद्रज्जुः शङ्कुद्वये बद्धा प्रसा- रिता भवति तस्यां रज्जौ प्रत्येकं बन्धनाय पृथक्पाशा भवन्ति तथा तस्य प्राणस्य वाक्तन्तिः शब्दसामान्यं प्रसारितदीर्घरज्जुस्थानीयं देवदत्तयज्ञदत्तादिनामानि पृथ- क्पृथग्बन्धनहेतुदामस्थानीयानि । तत्तथा सत्यस्य प्राणस्य संबन्धिन्या वाक्सामान्य- रूपया दीर्घतन्त्या नामविशेषरूपैर्दामभिश्च सर्वमिदं स्थावरजङ्गमंरूपं जगत्सितं बद्धमिति ध्यायेत् । सर्वं जगदभिधेयरूपमभिधायके नामनि व्यवस्थितमिति लोकप्र- सिद्धमेतत् । अत एव सर्वं वस्तूदिश्य सर्वोऽपि पुरुषो वाचा तत्तन्नाम्नाऽ- भिवदति । यदीयेन नाम्ना पुरुषमाकारयति स एव पुरुषो रज्जुबन्धनेनाऽऽकृष्ट इव समागच्छति ।

एतद्ध्यानस्य फलमाह—

वहन्ति ह वा एनं तन्तिसंबद्धा य एवं वेद, इति ।

बलीवर्दा इव वागारूयतन्तिसंबद्धाः सर्वे प्राणिन एनमुपासकं प्रति वहन्ति पूजा- द्रव्यमानयन्ति ।

पुनरपि गुणान्तरं विधत्ते—

तस्योष्णिग्लोमानि त्वग्गायत्री त्रिष्टुम्मांसमनुष्टुप्स्त्रावा-
न्यस्थि जगती पङ्क्तिर्मज्जा प्राणो बृहती स च्छन्दोभि-
श्छन्नो यच्छन्दोभिरुच्छन्नस्तस्माच्छन्दांसीत्याचक्षते, इति ।

---

१ ख. ग. ॰स्य कृत्यमाँ ।