ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

१०६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-

तस्य ध्येयस्य प्राणदेवस्य गायत्र्यादिच्छन्दोमयेन देहेनाऽऽच्छादितत्वं ध्यायेत् । उष्णिगादीनां छन्दसां लोमादिरूपदेहावयवत्वं ध्यातव्यम् । बृहतीछन्दसः प्राणवायुरूपावयवत्वं न विरुद्धम् । जडस्य वायोरत्र प्राणशब्देन विवक्षितत्वात् । ध्यातव्यस्तु प्राणश्चेतनैदेवतारूप इति विशेषः । यस्मादयं प्राणाख्यो देवो गायत्र्यादिच्छन्दोभिश्च्छन्नो भवति तस्माच्छादनहेतुत्वाद्गायत्र्यादीनां छन्दस्त्वं द्रष्टव्यम् ।

छन्दोमयदेहावृतत्वध्यानस्य फलमाह—

छादयन्ति ह वा एनं छन्दांसि पापात्कर्मणो यस्यां कस्यांचिद्द्दिशि कामयते य एवमेतच्छन्दसां छन्दस्त्वं वेद, इति ।

यः पुमान्प्राणस्याऽऽच्छादनाद्गायत्र्यादीनां छन्दस्त्वमिति जानाति स पुमान्यस्यां कस्यांचिद्दिशि वर्तमानः किंचित्पापं कर्तुं कामयते तस्मात्पापात्कर्मणस्समुत्पन्नकं गायत्र्यादीनि च्छन्दांसि छादयन्ति, पापं यथा न स्पृशति तथा तं गोपायतीत्यर्थः ।

यथोक्तप्राणमहिमप्रतिपादकं मन्त्रमुदाहरति—

तदुक्तमृषिणा, इति ।

स च मन्त्रः संहितायामेवमाम्नातः—‘‘अपश्यं गोपामनिपद्यमानमा च परा च पथिभिश्चरन्तम् । स सध्रीचीः स विषूचीर्वसान आवरीवर्ति भुवनेष्वन्तः ’’ इति । [ ऋ० सं० म० १, १० । सू० १६४, १७७ । ऋ० ३१, ३ ] अस्य मन्त्रस्य द्रष्टा दीर्घतमा नाम कश्चिदृषिर्मन्त्ररूपं वाक्यं ब्रूते—अहमृषिः प्राणं देवमपश्यं साक्षात्कृतवानस्मि । कीदृशं प्राणम् । गोपामिन्द्रियाणां रक्षकम् । अनिपद्यमानं निपदनं विनाशस्तद्रहितम् । पथिभिर्नानाविधैर्नाडीमार्गैराचरन्तम् । पराचरन्तं च । प्राणवायुर्हि मुखनासिकाद्वारा क्षणे क्षणे देहमध्यं समागच्छन्नपि तदानीमेव पुनर्गच्छत्येव । गमनागमनयोः परस्परसमुच्चयार्थावसकृदावृत्तिसमुच्चयार्थौ वा चकारौ द्रष्टव्यौ । स च प्राणः स्वयमध्यात्मं वायुरूपेण वर्तमानोऽप्यधिदैवमादित्यरूपेणावस्थितः सन्सध्रीचीर्विषूचीश्च द्विविधौ अपि मुख्या दिशोऽवान्तरदिशश्च वसान आच्छादयन्व्याप्नुवन्वर्तते । भुवनेष्वन्तः सर्वेषु लोकेषु मध्य आवरीवर्ति पुनः पुनरागत्य वर्तते । इति मन्त्रस्य योजना ।

तस्य मन्त्रस्य प्रथमपादे पूर्वभागं व्याचष्टे—

अपश्यं गोपामित्येष वै गोपा एष हीदं सर्वं गोपायति, इति ।

---

अपश्यं गोपा० — ऋ० सं० म० १ सू० १६४ ऋ० ३१ । म० १० सू० १७७ ऋ० ३ ।

---

१ क ग. जङ्गमस्य । २ घ. ङ. ॰नरू । ३ क. ख. ॰ल्पयागं । ४ घ. ङ. द्वौ । ५ क. ख. ग. द्विधाऽपि ।