ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० १ । ख ० ७ ] ऐतरेयारण्यकम् । १०९

अथ सप्तमः खण्डः ।

गुणान्तराणि ध्यातव्यानि प्रतिजानीते—

अथातो विभूतयोऽस्य पुरुषस्य, इति ।

अथ पूर्वोक्तप्राणगुणध्यानानन्तरं यतः “अयमेव महान्प्रजापतिः” [ ऐ० आ० २ । ३ । १ ] इति पूर्वत्र प्रतिज्ञातं पुरुषस्य प्रजापतित्वं पृथिव्यादिस्रष्टृत्वेनोपपादनीयं फलान्तराय तत्तत्स्रष्टृत्वगुणा अपि विधातव्या अतः कारणादस्य पुरुषस्य विभूतयः पृथिव्यादिस्रष्टृत्वरूपाण्यैश्वर्याण्युच्यन्त इति शेषः ।

तत्र प्रथमां विभूतिमाह—

तस्य वाचा सृष्टौ पृथिवी चाग्निश्चास्यामोषधयो जायन्तेऽग्निरेनाः स्वदयतीदमाहरतेदमाहरतेत्येवमेतौ वाचं पितरं परिचरतः पृथिवी चाग्निश्च, इति ।

तस्य यथोक्तगुणविशिष्टप्राणध्यातुः पुरुषस्य प्रजापतिरूपस्य वागिन्द्रियेण पृथिव्यग्निश्चेत्युभौ सृष्टाविति ध्यायेत् । यदि पुरुषरूपं पितरं प्रति तावुभौ कथमुपकुरुत इति पृच्छेत्तत्सोऽयमुपकार उच्यते । अस्यां पृथिव्यां व्रीहियवाद्या ओषधय उत्पद्यन्ते । अग्निश्चैना उत्पन्ना ओषधीः स्वदयति भक्ष्यभोज्यादिपाकेन स्वादू करोति । अत एव लोके कस्यांचित्पङ्क्तावुपविश्य भुञ्जानाः पुरुषाः परिवेष्टॄन्प्रति स्वादुतमं पक्वमिदं भक्ष्यमाहरतेदं च भोज्यमाहरतेति पुनः पुनर्याचन्तेऽनेन प्रकारेणैतौ पृथिव्यग्नी पुरुषवाग्रूपं पितरं प्रत्युपकुरुतः ।

एतद्विभूतिध्यानफलमाह—

यावदनु पृथिवी यावदन्वग्निस्तावदस्य लोको भवति नास्य तावल्लोको जीर्यते यावदेतयोर्न जीर्यते पृथिव्याश्चाग्नेश्च य एवमेतां वाचो विभूतिं वेद, इति ।

यावद्वस्तुजातमनुलक्ष्य पृथिवी प्रवृत्ताऽग्निश्च यावद्भोग्यजातमनुलक्ष्य प्रवर्तते तावान्वस्तुविशिष्टो देशविशेषोऽस्य वाग्विभूत्युपासकस्य लोको भोगभूमिर्भवति । किं च पृथिव्यग्न्योर्भोगप्रदेशो यावन्तं कालं न जीर्णो भवति तावन्तं कालमुपासकस्यापि भोगदेशो न जीर्यते ।

---

१ ग. ॰त्वरूपगु॰ । २ क. ख. ग. ॰वायोष॰ । ३ क. ख. ॰वेष्टारं प्रति । ४ क. ख. ग. ॰मं पाकमि॰ । ५ क. ख. ग. ॰व्यग्निपु॰ । ६ घ. ङ. ॰पं प्र॰ ।