ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

११० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-

द्वितीयां विभूतिमाह—

घ्राणेन सृष्टावन्तरिक्षं च वायुश्चान्तरिक्षं वा अनु
चरन्त्यन्तरिक्षमनु शृण्वन्ति वायुरस्मै पुण्यं गन्ध-
मावहत्येवमेतौ घ्राणं पितरं परिचरतोऽन्तरिक्षं
च वायुश्च यावदन्वन्तरिक्षं यावदनु वायुस्तावा-
नस्य लोको भवति नास्य तावल्लोको जीर्यते
यावदेतयोर्न जीर्यन्तेऽन्तरिक्षस्य च वायोश्च
य एवमेतां प्राणस्य विभूतिं वेद, इति ।

नासिकायामवस्थितो घ्राणेन्द्रियरूपो यः प्राणस्तेनान्तरिक्षवायू सृष्टाविति ध्यायेत् । सर्वे प्राणिनोऽन्तरिक्षमेवानुसृत्य संचारं कुर्वन्ति । दूरदेशे प्रोक्तां वार्तामपि शृण्वन्ति । न हि मूर्तेन कुड्यापर्वतादिनाऽवरुद्धे देशे संचारो वार्ताश्रवणं वा संभवति । सोऽयमन्तरिक्षकृत उपकारः । वायुश्च चम्पककेतक्यादिगतं पुण्यगन्धमानयति । दुर्गन्धानयनं^१ तु न वायुस्वभावकृतं नापि तदभिज्ञानमिन्द्रियस्वभावकृतं किं त्वासुरपापवेधकृतमिति च्छन्दोग(च्छान्दोग्य)बृहदारण्यकयोः प्रपञ्चितम् । तदिदं पुण्यगन्धानयनं वायुकृत उपकारः । अन्यत्पूर्ववद्व्याख्येयम् ।

तृतीयां विभूतिमाह—

चक्षुषा सृष्टौ द्यौश्चाऽऽदित्यश्च द्यौर्हास्मै वृष्टिम-
न्नाद्यं संप्रयच्छत्यादित्योऽस्य ज्योतिः प्रकाशं
करोत्येवमेतौ चक्षुः पितरं परिचरतो द्यौश्चाऽऽ-
दित्यश्च यावदनु द्यौर्यावदन्वादित्यस्तावा-
नस्य लोको भवति नास्य तावल्लोको जीर्यते यावदेत-
योर्न जीर्यते दिवश्चाऽऽदित्यस्य च य
एवमेतां चक्षुषो विभूतिं वेद, इति ।

द्युलोको हि मेघं संपाद्य वृष्टिद्वारेण व्रीह्याद्यन्नं प्रयच्छति । आदित्यस्तु स्वकीयं ज्योतिः प्रसार्य वस्तूनां प्रकाशमभिव्यक्तिं करोति । अन्यत्पूर्ववत् ।

चतुर्थीं विभूतिमाह—

श्रोत्रेण सृष्टा दिशश्च चन्द्रमाश्च दिग्भ्यो हैनमा-
यतीँ३ दिग्भ्यो विशृणोति चन्द्रमा अस्मै पूर्व-
पक्षापरपक्षान्विचिनोति पुण्याय कर्मण एवमेते

---

^१ घ. ङ. 'तं वदति किं' ।