ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० ३ ख० ६ (१८)] ऐतरेयारण्यकम् । १४३

तृतीयपादं व्याचष्टे—

इन्द्रात्परि तन्वं मम इति तद्यदेवैतद्बृहतीसहस्र-
मनुष्टुप्संपन्नं भवति तस्मात्तदैन्द्रात्प्राणाद्बृहत्यै
वाचमनुष्टुभं तन्वं सोनेर्निर्मिमीते , इति ।

यद्यस्मात्कारणात्तदेवैतद्बृहतीसहस्रं पूर्वोक्तरीत्या पञ्चविंशत्यधिकशतोपेतमनुष्टु- प्सहस्रं संपद्यते । सहस्रशब्दमध्याहृत्यानुष्टुप्सहस्रं संपन्नमिति व्याख्येयम् । तस्मा- द्वृहत्यामनुष्टुबन्तर्भावात्कारणादनुष्टुब्रूपां वाचं तस्मात्पूर्वमुपास्यत्वेनोक्तादैन्द्रात्परमे- श्वरसंबन्धात्प्राणादेव बृहतीरूपान्निमित्तात्तन्वं तनुं शरीरमयं होता संनिर्मिमीते सम्यङ्निष्पादयति । बृहत्यात्मकप्राणस्य तदन्तर्भूताऽनुष्टुबपि शरीरं भवतीत्यर्थः ।

तदेवमनुष्टुबन्तर्भावेन बृहती प्रशस्ता, तादृशबृहतीसहस्ररूपस्योक्थस्य प्रकारान्तरेण पञ्चविधत्वध्यानं विधत्ते—

स वा एष वाचः परमो विकारो यदेतन्महदुक्थं तदे-
तत्पञ्चविधं मितममितं स्वरः सत्यानृते इति, इति ।

बृहतीसहस्रात्मकं यदेतत्प्रौढं शस्त्रं स एषोऽक्षरसमाष्टिरूपाया वाचः परमो विकार उत्तमं कार्यम् । त्रिष्टुप्सहस्रादिभ्य उत्तमत्वं पूर्वमेव दर्शितम् । तादृशमे- तदुक्थं मितादिभिर्वाग्विशेषैः पञ्चविधमिति ध्यायेत् । अक्षरसंख्याप्रयुक्तच्छन्दो- विशेषयुक्तं मितम् । तद्रहितममितम् , गीतिनिष्पादकः स्वरः, अबाध्यं तत्त्वं सत्यम् , बाध्यं मिथ्याभूतमनृतम्, इत्येते वाग्विशेषा ध्येयाः ।

तान्विशेषान्विस्पष्टमुदाहृत्य प्रदर्शयति—

ऋग्गाथा कुम्ब्या तन्मितं यजुर्निगदो वृथा वाक्तदमितं सामाथो
यः कश्च गेष्णः स स्वर ओमिति सत्यं नेत्यनृतम् , इति ।

अर्धपादव्यवस्थोपेतो मन्त्र ऋगित्युच्यते “अग्निमीळे पुरो हितम्” [ ऋ० सं० म० १ सू० १ ऋ० १ ] इत्यादिका । तस्यामृग्जातौ सर्वलोकप्रसिद्धार्थप्रतिपादिका “प्रातः प्रातरनृतं ते वदन्ति” इत्यादिका गाथा, ऋगेव । आचारशिक्षारूपा कुम्ब्या । तद्यथा—“ब्रह्मचार्यस्यपोऽशान कर्म कुरु मा सुपुप्थाः” इत्याँदिः । अत्र यदेतदृक्सामान्यं

---

इन्द्रात्परि तन्वं०—ऋ० सं० म० ८ सू० ७६ ऋ० १२ ।

---

१ ग. तत्तस्मा॑। २ क. ᵒत्प्राणदेवाद्बृह॑ । ३ घ. ङ. सहस्रं । ४ घ. ङ. एवैषोऽ । ५ क. ᵒरसगृहस्रं । ६ क. ख. ग. ᵒदुक्थमित्यादि॑ । ७ क. ᵒविधं मितमिति॑ । ८ ग. ᵒशेषैर्युक्तं । ९ क. ङ. ᵒर्धर्मेपां। १० क. ग. ᵒरु दिवा मा स्वाप्सीर्मा मु॑ । ११ घ. ङ. ᵒत्यादि । अ॑ । क. ᵒत्यादि च । अ॑ ।