ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

१४८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [२द्वितीयारण्यके-

प्राणस्वरूपं निष्केवल्यसंज्ञं यदुक्तं तदेवेदमक्षरगणनया बृहतीसहस्रं संपन्नम्। तच्च प्राणरूपं सगुणं ब्रह्म यशोनामकम्। अत एव श्रुत्यन्तरे श्रूयते—"न तस्येशे कश्चन तस्य नाम महद्यशः" [तै० आ० प्र० १० अ० १] इति। स च बृहतीसहस्ररूपः प्राणदेव इन्द्रः परमैश्वर्ययुक्तः। अत एव भूतानां ब्रह्मादिस्तम्बान्तानां प्राणिनामधिपतिस्तादृशं यः पुमानुपास्ते स पुमान्विस्रसा हैव जीवन्नेव विस्रस्य मनुष्यत्वाद्यभिमानं सर्वात्मना परित्यज्य प्राणदेवो हिरण्यगर्भोऽस्मीत्याभिमानिकं साक्षात्कारं प्राप his/her प्राप्यास्माल्लोकाद्दृश्यमानात्स्रैति निर्गच्छतीत्येवमितरायाः पुत्रो महिदासनामको मुनिः स्वशिष्यान्प्रत्याह स्म। प्रेत्य मरणादूर्ध्वं स्वयमिन्द्रो जगदीश्वरो हिरण्यगर्भो भूत्वैषु लोकेषु ब्रह्माण्डान्तर्गतेषु चतुर्दशभुवनेषु व्याप्य राजति दीप्यते। मरणात्प्रागेव भावनाजनितो देवभावः श्रुत्यन्तरेऽपि श्रूयते—"देवो भूत्वा देवानप्येति" [बृह० ४ । १ । २] इति। यद्यप्युक्थशस्त्रस्य प्रतीकस्येदमुपासनमित्यहंग्रहंस्याभावाद्भावनाजनितसाक्षात्काररूपो देवताभावो युक्त्या न संभवति तथाऽपि वाचनिकस्याहंग्रहस्य विद्यमानत्वात्संभवत्येव देवभावः। प्रतीकोपासकानांमचिरादिमार्गे गच्छतां विद्युल्लोकादूर्ध्वं ब्रह्मलोकप्राप्तिर्नास्तीति ब्रह्ममीमांसायां चतुर्थाध्यायस्य तृतीयपादान्ते यन्निर्णीतं तदप्यत्र न प्रसरति। अहंग्रहसद्भावेन हिरण्यगर्भोऽहमस्मीत्येवं संकल्पस्य विद्यमानत्वात्। सूत्रकारोऽपि "तत्क्रतुश्च" [ब्र० सू० अ० ४ पा० ३ सू० १५] इति सूत्रावयवेन ध्यातव्यदेवतात्मभावसंकल्पमेव ब्रह्मलोकप्राप्तौ हेतुमवोचत्। स च संकल्पोऽत्र "अहमुक्थमस्मीति विद्यात्" [ऐ० आ० २ अ० १ ख० २] इत्येवं विहितः। तस्माद्धिरण्मयगर्भप्राप्तिद्वारा क्रममुक्तौ न कोऽपि विघ्नोऽस्ति।

अर्वाचीनजन्मसु वैराग्यमन्तरेण यथोक्तोपासनायां प्रवृत्त्यसंभवात्तद्वैराग्यसिद्धयर्थं जुगुप्सितस्य मनुष्यदेहस्य स्वीकारप्रकारं दर्शयितुं जिज्ञासूनां प्रश्नं दर्शयति—

तदाहुर्यदनेन रूपेणामुं लोकमभिसंभवती३ँ अथ केन रूपेणेमं लोकमाभवती३ँ, इति।

तत्तत्र शरीरग्रहणविषय आहुर्जिज्ञासवः पृच्छन्ति। यद्यस्मात्कारणादनेन रूपेण बृहतीसहस्रात्मकप्राणदेवोऽस्मीत्येतादृशेन ध्यानेनामुं लोकं हिरण्यगर्भं प्राप्नोतीत्येतावदवगतं तन्निश्चयद्योतनार्था श्रुतिः। अथैतन्निश्चयानन्तरं जिज्ञासितोऽर्थः

---

^१ क. ख. ग. ॰ते च। न। ^२ घ. ङ. सर्वथा। ^३ ख. ग. ॰स्मीत्यायाभि॰। ^४ घ. ङ. ॰ह्माण्डगते॰। ^५ घ ङ. ॰हसद्भावाभा॰। ^६ घ. ॰सनायाम॰। ^७ ख. ग. घ. ङ. ॰ति मी॰। ^८ क. ख. ॰देवात्म॰। ^९ ग. ॰त्येवमवि॰। ^१० क. ख. ग. ॰तच्छरी॰। ^११ क. ख. ग. ॰गर्भरूपं प्रा॰। ^१२ क. ख. ॰प्नोत्ये॰। ^१३ ग. ॰दसंग॰। ^१४ ख. ग. ॰गतमेव त॰।