ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० ३ ख ० ७ (१९)] ऐतरेयारण्यकम् । १४९

पृच्छत इति शेषः । स एव प्रश्नोऽभिधीयते । केन रूपेण देवभावव्यतिरिक्तेन कीदृशेनाऽऽकारेण समीचीनेन जुगुप्सितेन वेमं मनुष्यलोकमभिसंभवति प्राप्नोति । विचारार्था श्रुतिः ।

अभिज्ञानामुत्तरं दर्शयति—

तद्यदेतत्स्त्रियां लोहितं भवत्यग्नेस्तद्रूपं तस्मात्त-
स्मान्न बीभत्सेताथ यदेतत्पुरुषे रेतो भवत्यादि-
त्यस्य तद्रूपं तस्मात्तस्मान्न बीभत्सेत सोऽयमा-
त्मेममात्मानममुष्मा आत्मने संप्रयच्छत्यसावा-
त्माऽमुमात्मानमिमस्मा आत्मने संप्रयच्छति
तावन्योन्यमभिसंभवतोऽनेनाह रूपेणामुं लोक-
मभिसंभवत्यमुनो रूपेणेमं लोकमाभवति, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये
सप्तमः खण्डः ॥ ७ ॥ ( १९ )

तत्तत्र प्रश्ने स्पष्टमुत्तरमुच्यत इति शेषः । स्त्रीशरीरे यदेतल्लोहितं सप्त[म]धातुरूपं शोणितमस्ति तदेतदग्निरूपं लोहितवर्णसाम्यात् । यस्मादग्निरूपं लोहितं तस्मात्कारणादग्निरूपात्तस्मात्स्त्रीलोहितान्न बीभत्सेत । अशुचित्वबुद्ध्या बीभत्सां न कुर्यात् । यद्यपि रागवशादेव प्राणिनां बीभत्सा नास्ति तथाऽपि कस्यचिच्छ्रौतस्मार्तकर्मानुष्ठानशीलस्य श्रद्धाजाड्यात्कथंचिद्बीभत्सा स्यादिति तन्निषिध्यते । ऋतौ भार्यामुपेयादिति नियमविधेः स्मर्यमाणत्वाच्छास्त्रीयत्वेन श्रद्धालुनाऽपि बीभत्सा न कर्तव्या । अथशब्दो वैलक्षण्यार्थः । स्त्रीलोहिताद्विलक्षणं यदेतत्पुरुषशरीरे रेतः सप्त[म]धातुरूपमस्ति तदेतच्छुक्लवर्णत्वसाम्यादादित्यस्य रूपम् । तस्मात्कारणात्तादृशादित्यरूपाद्रेतसो न बीभत्सेत । अत्र स्त्रीदेहः पृथिवीवदधोवर्तित्वादिदंशब्देनोच्यते । पुरुषदेहो द्युलोकवदुपरिवर्तित्वाददःशब्देनोच्यते । पाट्कौशिके पुत्रशरीरे मातृलोहितात्त्वगसृङ्मांसरूपं कोशत्रयं निष्पद्यते । लोहितवर्णस्य तत्रानुगमात् । पितूरेतसो मेदोऽस्थिमज्जारूपं कोशत्रयं निष्पद्यते । शुक्लवर्णस्य तस्मिन्ननुगमात् । तथा सति सोऽयमात्मा स्त्रीदेह इमं स्वकीयमात्मानं त्वगादिधातुत्रयभागममुष्मा आत्मने पुरुषसंबन्धिने मेदोऽस्थिमज्जाभागाय संप्रयच्छति तेन संयुज्यत इत्यर्थः । असावात्मोपरितनः पुरुषदेहोऽप्य-

---

१ क. ख. ॰मिममस्मा । २ ग. घ. ड. प्रश्नस्य पृष्टं । ३ ग. ॰द्यप्यनुरा' । ४ घ. ङ. 'चित्तद्धी' । ५ घ. ॰क्षणद्योतनार्थः । ६ घ. 'त्यस्वरू' । ७ क. ख. ॰देहं पृ' । ८ घ. ङ. तत्रानुगतत्वात् । ९ घ. ङ. इममात्मानं त्व' । १० क. ख. ॰कयिं त्व' । ११ क. 'मज्झा' ।