ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

१५४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-

नित्यर्थः । न खलु हिरण्यगर्भं प्राप्तः कश्चिदप्यर्वाचीनं लोकं कामयते । तस्य तादृशस्य देवरथस्यावयवाः संपाद्यन्ते । येयमुपासकस्य वाक्सैवै रथस्योद्धिः । ऊर्ध्वं धीयते स्थाप्यते युगमत्रेति रथस्य मुखभीषयोरग्रमुद्धिरित्युच्यते । पुरुषस्य श्रोत्रे रथस्य पक्षसी पार्श्वद्वयवर्तिनी चक्रे । पुरुषस्य चक्षुषी रथस्य युक्ते युगपार्श्वद्वये बद्धयोरश्वयोः स्वरूपे । पुरुषस्य यन्मनः सोऽयं रथस्य संग्रहीता सारथिः । तदेतद्रथस्वरूपं प्राणाख्यो देवोऽधितिष्ठति, उपर्द्यारोहति । एतादृशेन प्राणोपासनरूपेण रथेन हिरण्यगर्भं प्राप्नोतीत्यर्थः ।

अथ रथप्रशंसार्थं मन्त्रद्वयमुदाहरति—

तदुक्तमृषिणा, इति ।

मन्त्रद्वयेनेत्यर्थः । प्रथममन्त्रः संहितायामेवमाम्नातः—“आ तेन यातं मनसो जवीयसा रथं यं वामृभवश्चक्रुरश्विना । यस्य योगे दुहिता जायते दिव उभे अहनी सुदिने विवस्वतः ” [ ऋ० सं० म० १० सू० ३९ ऋ० १२ ] इति । अश्विना हेऽश्विनौ देवौ वां युवयोर्यं रथमृभवो देवरूपास्तक्षाणश्चकुर्निर्मितवन्तः । लोकेऽत्यन्तवेगवत्त्वेन प्रसिद्धं यन्मनस्तस्मान्मनसोऽपि जवीयसाऽतिशयेन वेगवता तेन रथेनाऽऽयातमस्मदनुग्रहार्थमागच्छतम् । यस्य रथस्य योगेऽश्वयोजने संपन्ने सति दिवो दुहिता द्युलोकदेवतायाः पुत्री काचिदुषा जायते । प्राच्यां दिशि सूर्यरथसंयोगे संपन्ने सत्युषःकालो भवतीति प्रसिद्धम् । सूर्यसहभावित्वमभिप्रेत्याश्विरथेऽपि तदुपचर्यते । उषःकालसंपत्तौ सत्यां विवस्वतः सूर्यस्य संबन्धिनो ये अहनी ते उभे सुदिने प्रजानां सुखचेष्टांस्थापनहेतू भवतः । तत्र रात्रेरेप्यहःशब्दार्थत्वमभिप्रेत्य द्विवचनमुक्तम् । उभयोरप्यहःशब्दार्थत्वं मन्त्रान्तरेऽपि दृश्यते—“अहश्च कृष्णमहरर्जुनं च” [ऋ० सं० म० ६ सू० ९ ऋ० १ इति । अन्धकारोपेता रात्रिः कृष्णमहः । अर्जुनं श्वेतं प्रकाशोपेतमहः प्रसिद्धमेव । द्वितीयमन्त्रः संहितायामेवमाम्नातः—“निमिषश्चिज्जवीयसा रथेनाऽऽयातमश्विना । अन्ति षद्भूतु वामवः ” इति । [ ऋ० सं० म० ८ सू० ७३ ऋ० २ ] अश्विना हेऽश्विनौ देवौ निमिषश्चिन्निमेष इव यथा निमेषो विलम्बं न करोति तथा जवीयसाऽत्यन्तवेगयुक्तेन रथेनाऽऽयातमागच्छतम् । वां युवयोरवो रक्षणमन्ति अस्माकमन्तिके सत्सर्वदा वर्तमानं भूतु भवतु ।

---

१ घ. ङ. ᵒतः कोऽप्यᵒ । २ ग. संपद्यन्ते । ३ घ. ङ. ᵒव देवरᵒ । ४ क. युगं यत्रेᵒ । ५ ख. ग. ᵒश्वैबᵒ । ६ घ. ङ. ᵒद्वयोरᵒ । ७ घ. ङ. पुत्रिका । ८ घ. ङ. ᵒयंसंᵒ । ९ ग. ᵒथस्य योᵒ । १० ग. ᵒष्टास्वपᵒ ।