ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

१६० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [२द्वितीयारण्यके-

करणेषु तैत्तिरीयच्छन्दोगादिषु भूतसृष्ट्यभिधानदर्शनात् । “ताभ्यो गामानयत्” [ऐ० आ० २ अ० १ ख० १] इति चोक्तं गवाद्यानयनं शरीरिणो विराजो घटते न त्वशरीरस्य परमेश्वरस्येति प्राप्ते ब्रूमः— “एक एवाग्र आसीत्” इत्यद्वैतावधार- णादीश्वरोऽत्राऽऽत्मशब्दार्थः । तथा सति शाखान्तरोक्तेर्भूतसृष्टिरत्रोपसंहर्तुं शक्यते । यत्तु गवाद्यानयनं तदर्थवादरूपम्, तद्भेदस्य स्वातन्त्र्येण पुरुषार्थत्वाभावात् । अथ भूतार्थवादत्वं मन्येथास्तर्हि विराडादिद्वारा परमेश्वर एव गवाद्दिकमानयतु । श्रूयमाणस्य गवाॅनयनादिप्रपञ्चस्य सर्वस्यार्थवादत्वे श्रुतेर्विवक्षितोऽर्थः कोऽपि न सिध्येदिति चेन्न । जीवब्रह्मैक्यस्य विवक्षितत्वात् । “आत्मा वै” इत्युपक्रम्य “स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यत्प्रज्ञानं ब्रह्म” [ऐ० आ० २ अ० ४ ख० ३] इत्युपसंहारात् । “तस्मादीश्वर एवाऽऽत्मशब्दवाच्यः” ।

इत्थं संग्रहेणाऽऽत्मतत्त्वं सूत्रितम्, तच्चाध्यारोपापवादाभ्यां प्रपञ्चयते । तत्र “स ईक्षत” इत्यारभ्य “अयमावसथः” [ऐ० आ० २ अ० ४ ख० ३] इत्यन्तेन ग्रन्थेनाऽऽरोपं प्रपञ्चयितुकाम आदावारोपं संगृह्णाति—

स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति स इमाँल्लोकानसृजत, इति ।

आत्मा वा इदमित्यनेन सूत्रेण सूत्रितः स परमेश्वरः पृथिव्यादींल्लोकान्त्स्रक्ष्यामी- त्येवमीक्षत ईक्षणं विचारं कृतवान् । नुशब्दो वितर्के । इत्थं विचार्य स परमेश्वर इमाँल्लोकानसृजत । यद्यप्यत्राऽऽत्मैवेति केवलं तत्त्वं प्रकृतं तथाऽपि निर्विकारस्य जगद्भावापत्त्यसंभवाच्छाखान्तरोक्ता मायाशक्तिरप्यर्थादुक्तेति द्रष्टव्यम् । “मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्” [श्वेता० ४ । १०] इति हि श्रुत्यन्तरम् । “इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते” [ऋ० सं० म० ६ सू० ४७ ऋ० १८] इति च । मायासहितस्योपादानस्य विवर्तितत्वाद्विवर्तवाद एवात्राभ्युपेतव्यो न त्वारम्भपरिणाम- वादौ । यद्यपि “लोकान्नु सृजै” इत्येतावन्मात्रविचारेण कुलालवन्निमित्तकारणत्वमेव प्रतीयते तथाऽपि “सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय” [तै० उ० २।६ । १] इति शाखान्तरगतस्य स्वकीयबहुभावविचारवाक्यस्य गुणोपसंहारन्यायेनात्रोपसंहारादुपा- दानत्वमपि सिध्यति । एतच्च भगवता व्यासेन सूत्रितम्— “प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टा- न्तानुपरोधात्” [ब्र० सू० अ० १ पा० ४ सू० २३] इति । योऽयं परमात्मा नासौ केवलं निमित्तमेव किं तु प्रकृतिरुपादानमपि । कुतः । “येनाश्रुतं श्रुतं भवति” [छान्दो० ६ । १ । ३] इत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाया

---

१ ग. घ. ङ. चोक्तम् । २ ग. ˚त्तमूलस्त् । ३ क. ख. ˚दस्त्वरू । ४ घ. ˚वादि । ५ ग. घ. ङ. ˚र आत्म । ६ घ. ङ. सूचितं । ७ ग. ˚क्षणं । ८ घ. ङ. ˚गदुद्भा । ९ क. ˚वादवान्त । १० क. ˚रोक्तमा । ११ ख. ग. ˚ववाक्यविचारस्य । १२ ग. ˚नुपरो ।