ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अथ द्वितीयारण्यके पञ्चमोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमः खण्डः । (चतुर्विंशः)

“अध्यारोपापवादाभ्यां निष्प्रपञ्चं प्रपञ्च्यते ।
शिष्याणां बोधसिद्धयर्थं कृतज्ञैः कल्पितः क्रमः ।”

इति पूर्वाचार्यैः कृत्स्नवेदान्तानां तात्पर्यं संगृहीतम्। तदैवात्र चतुर्थाध्याये विस्पष्टमुदीरितम् “आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीन्नान्यत्किंचन मिषत्” [ऐ० आ० २ अ० ४ ख० १] इत्येतन्निष्प्रपञ्चब्रह्मैकत्वस्य प्रतिपादकं सूत्रम्। तस्य सूत्रस्यार्थमवबोधयितुं “स ईक्षत लोकान्नू सृजै” [ऐ० आ० २ अ० ४ ख० १] इत्यारभ्य “अयमावसथः” [ऐ० आ० २ अ० ४ ख० ३] इत्यन्तेन ग्रन्थेन कृत्स्नप्रपञ्चस्याध्यारोपः प्रतिपादितः। ब्रह्माण्डस्य मध्ये य एते चतुर्दश लोका यैश्चैताँल्लोकानात्मशरीरत्वेनाभिमन्यमानो विराट्पुरुषो यानि च तद्देहच्छिद्रेषूत्पन्नानि वाक्चक्षुरादीन्द्रियाणि याश्च तैरिन्द्रियाभिमानिन्योऽग्निवाय्वादित्यादिदेवता यानि च तासां देवतानां भोगयोग्यानि गवाश्वमनुष्यादिशरीराणि यच्च तेषु शरीरेषु प्रविष्टानां देवतानामन्नं यश्च वायुनैव तदन्नस्वीकारो यदपि जीवरूपेण तेषु देहेषु प्रविश्य जागरणाद्यवस्थात्रयस्य शरीरान्तरसंचारस्य चानुभवनं सोऽयं सर्वोऽप्यद्वितीये परमात्मन्यध्यारोपितः प्रपञ्चः। स चाऽऽत्मबोधोपयोग्यः। एनेन हि जगदङ्कुरेण तन्मूलमात्मतत्त्वमस्तीत्यवगन्तुं शक्यम्। एतदेवाभिप्रेत्य च्छन्दोगा आमनन्ति—“अन्नेन सोम्य शुङ्गेनापो मूलमन्विच्छाद्भिः सोम्य शुङ्गेन तेजो मूलमन्विच्छ तेजसा सोम्य शुङ्गेन सन्मूलमन्विच्छ सन्मूलाः सोम्येमाः सर्वाः प्रजाः सदायतनाः संप्रतिष्ठाः” [छान्दो० ६। ८। ४] इति। तदेवमध्यारोपेणाद्वितीयस्याऽऽत्मनस्तत्त्वस्यास्तित्वमात्रं सिद्धम्। तस्याध्यारोपस्यापवादेन तत्त्वस्येत्थं भावोऽवगन्तुं शक्यते। तस्मात्—“स जातो भूतानि” [ऐ० आ० २ अ० ४ ख० ३] इत्यारभ्य “परोक्षप्रिया इव हि देवाः” [ऐ० आ० २ अ० ४ ख० ३] इत्यन्तेन ग्रन्थेनाध्यारोपस्यापवादः संगृहीतः। तत्राध्यारोपभागे “तस्य त्रय आवसथाः” [ऐ० आ० २ अ० ४ ख० ३] इति वाक्येन शरीरान्तरसंचारोऽपि संग्रहेण प्रतिपादितः। तदेतत्पितृशरीरं मातृश-

---

१ घ. ङ तच्चात्र। २ घ. ङ ˚ब्रह्मात्मत˚। ३ ख. ग. यश्च ता˚। ४ घ. ङ. च देहं । ५ घ. ङ. तदभि˚। ६ घ. ङ. ˚ण दे˚। ७ घ. ङ. ˚गराय˚। ८ घ. ङ. ˚स्य स्वश˚। ९ घ. ङ. ˚रस्थानु˚। १० क. ˚तीयप˚। ११ घ. ˚योगः। १२ क. घ. ङ. सौम्य। १३ घ. ङ. सौम्य । १४ घ. ङ. सौम्य। १५ घ. ङ. ˚लाः सौम्ये˚। १६ घ. ङ. ˚यमात्म˚। १७ घ. ङ. ˚तत्त्वमा˚। १८ घ. ङ. ˚वो वक्तुं श˚।