ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० १।ख० ५] ऐतरेयारण्यकम् । १९७

काशेन संधिं पूर्वोत्तरयोः संनिकर्षमध्येता विवर्तयति विशेषेण संपादयति येन चावकाशेन स्वरमस्वरं च विविच्य जानाति । “अग्निमीळे” [ ऋ० सं० म० १ सू० १ ऋ० १ ] इत्यत्रोत्तरपदे पदकालवदनुदात्तस्वरो न भवति किंतु स्वरितप्र- चयौ स्वरा॒वित्येतादृशो विवेकः । येन चावकाशेन मात्राममात्रां च विभजते । “तवेत्तत्सत्यमङ्गिरः” [ ऋ० सं० म० १ सू० २ ऋ० ६ ] इत्यत्र पदकाले वका- रस्योपरि ह्रस्वोऽकारो दृश्यते, संहिताकाले सा मात्रां न भवति, किंत्वेकारो मात्रेत्ययं विभागः । एतैर्विशेषणैर्विशिष्टोऽवकाशः संहिता न त्ववकाशमात्रमिति ।

पूर्ववत्फलमनुस्मारयति—

स य ए॒वमे॒तां संहि॒तां वेद॑ संधीयते प्र॒जया॑ प॒शुभि॒र्य- शसा ब्रह्मवर्च॒सेन स्व॒र्गेण लो॒केन॒ सर्व॒मायु॑रेति, इति ।

पूर्ववद्व्याख्येयम् ।
मतान्तरं दर्शयति—

अथ हास्य पुत्र आह मध्यमः प्रातीबोधीपुत्रोऽक्षरे खल्विमे अविकर्षन्नेकीकुर्वन्यथावर्णमाह तद्याऽसौ मात्रा पूर्वरूपोत्तररूपे अन्तरेण संधिविज्ञापनी साम तद्भवति सामैवाहं संहितां मन्य इति, इति ।

अस्य ह्रस्वमाण्डूकेयस्य मध्यमः पुत्रः कश्चिदस्ति, तस्य माता प्रातीबोधी । तत्पुत्रो महर्षिरिमे पूर्वोत्तरे अविकर्षन्परस्परमत्यन्तविशेषमकुर्वन्ननेकीकुर्वन्नत्यन्तमै- क्यमप्यकुर्वन्यथावर्णमाहेतं तं वर्णमनतिक्रम्योच्चारयति । तवेदित्यत्र पूर्वपदान्त्यम- कारमुत्तरपदादिमिकारं च संहिताकाले यदि पृथगुच्चारयेत्तदानीमत्यन्तविश्लेषो भवेत् । यदि त्विकारमन्तर्भाव्य केवलमकारमुच्चारयेत्तदानीमत्यन्तमेकीकरणं भवति । तदुभयं परित्यज्य यथाशास्त्रमेकारमसावुच्चारयति । तत्तथा सति पूर्वरूपोत्तररूपयोर्मध्ये याऽसौ मात्रोच्चारणविशेषरूपा संधिविज्ञापनी शास्त्रीयं संधिं विज्ञापयति तत्साम समत्वं भवति । अतिद्रुतातिविलम्बयोरभावात्सामैव तत्समत्वमेव संहितामहं मन्य इति मध्यमपुत्रस्य मतम् ।

अस्मिन्नर्थे कंचिन्मन्त्रमुदाहरति—

तदप्येतदृषिणोक्तम्, इति ।

---

१ घ. ङ. °पदस्य प° । २ क. ख. ह्रस्वाका° । ३ क. ख. घ. ङ. °नुस्मरति । ४ ग. घ. ङ. प्रतिबोधी । ५ क. ख. ॰ह तत्र वं॰ । ६ ग. तं वं॰ । ७ क. ख. ॰रं सं॰ ।