ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० १। ख० (६)] ऐतरेयारण्यकम् । २०३

प्राणो भवति वाक्तदा प्राणं रेळ्ह्यथ यत्र
तूष्णीं वा भवति स्वपिति वा प्राणे तदा
वाग्भवति प्राणस्तदा वाचं रेळ्हि ताव-
न्योन्यं रीळ्हो वाग्वै माता प्राणः पुत्रः, इति ।

तत्तस्यां वाक्संहितायामियमुपपत्तिरुच्यत इति शेषः । यत्र यदा पुमानेतद्वेद-वाक्यमधीते लौकिकीं वा भाषां कथयति तदानीं प्राणो वाच्यन्तर्भूतो भवति वाच एव व्यापार उच्चारणलक्षणो दृश्यते न तूच्छ्वासनिःश्वासरूपः प्राणव्यापारः, अतस्तदानीमियं वाक्प्राणं रेळ्हि रेडि ग्रसति । एतावता संहितापाठकाले वाग्व्यापाररूपोऽन्वयोऽभिहितः । अथशब्देन वैलक्षण्यवाचिना व्यतिरेक उपक्रम्यते । यत्र यदा तूष्णीं वा भवति वाग्व्यापारं परित्यज्य मौनी सन्नवतिष्ठते चक्षुरादिव्यापारमपि परित्यज्य स्वापं वा प्राप्नोति तदानीमियं वाक्प्राणेऽन्तर्भवति, वाग्व्यापारो न दृश्यते प्राणव्यापारस्तु दृश्यते । तस्मात्तदानीं प्राणो वाचं रेळ्हि ग्रसति । न च तूष्णींभावे स्वापे वा संहितापाठोऽनुगच्छति । तथा सति यत्र वाग्व्यापारो नास्ति तत्र संहिता नास्तीत्येवं व्यतिरेकः प्रदर्शितो भवति । तावेतौ वाक्प्राणावन्योन्यं रीळ्हः कालभेदेन ग्रसतो यद्यपि तथाऽपि वागेव माता प्राणः पुत्रः । तस्माद्वाग्भ्यानं प्रशस्तमित्यर्थः ।

वाचो मातृत्वे प्राणस्य पुत्रत्वे च संवादकं मन्त्रमुदाहरति—

तदप्येतदृषिणोक्तम् , इति ।

तमेतं मन्त्रं पठति—

एकः सुपर्णः स समुद्रमाविवेश स इदं विश्वं भुवनं विचष्टे ।
तं पाकेन मनसाऽपश्यमन्तितस्तं माता रेळ्हि स उ रेळ्हि मातरमिति, इति ।

योऽयमेकः प्राणवायुः सुपर्णः पक्षिवन्नि²राधारसंचारी स प्राणवायुर्बाह्यवायुरूपेण समुद्रं समुद्रवद्विस्तृतमन्तरिक्षमाविवेश प्रविष्टवान् । स प्राणदेव इदं विश्वं भुवनं सर्वमपि लोकं विचष्टे¹ विशेषेण ख्या³पयति । सति हि प्राणे जीवन्तः पुरुषा लोकं⁴ विख्यातं⁵ कुर्वन्ति । न तु प्राणरहिता मृताः । तं तादृशं प्राणदेवं⁶महमुपासकः पाकेन मनसा परिपाकेन⁷(ण) ज्ञानेनान्तितोऽन्तिके स्वहृदयेऽपश्यं दृष्टवानस्मि । केन प्रकारेण तद्दर्शनमिति तदुच्यते—तं प्राणं माता रेळ्हि। अध्ययनकाले लौकिकभाषा-

---

एकः सुपर्णः स०—ऋ० सं० म० १० सू० ११४ ऋ० ४ ।

---

¹ घ. ङ. उपलक्ष्यते । ² ग. ॰वदम्बरा॰ । ३ घ. ङ. स्थापयति । ४ घ. ङ. लोकविं
५ घ. ङ. ॰तं कर्म कुं । ६ क. ख. प्राणं दे॰ । ७ घ. ङ. ॰पक्त्वा॰ ।