ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

२०४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [३तृतीयारण्यके-

काले च वाक्प्राणं ग्रसति । स उ सोऽपि प्राणो मातरं रेळ्हि तूष्णींभावकाले स्वापकाले च वाचं ग्रसति । इतिशब्दो मन्त्रसमाप्त्यर्थः ।

उपास्तिफलं दर्शयति— स य एवमेतां संहितां वेद संधीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति, इति ।

उपासनान्तरं प्रतिजानीते— अथातः प्रजापतिसंहिता, इति ।

अथ पञ्चालचण्डकौण्ठरव्यादिमहर्षिप्रणीतसंहिताध्यानकथनानन्तरं यतः प्रजापतिप्रणीता संहिता कृत्स्नकुटुम्बविषयत्वात्प्रशस्ता, अतः कारणात्साऽभिधीयते ।

तामेतां¹ संहितां दर्शयति— जाया पूर्वरूपं पतिरुत्तररूपं पुत्रः संधिः प्रजननं संधानं सैषाऽदितिः संहिता, इति ।

संभोगकालेऽधोवर्तित्वाज्जायायाः² पूर्ववर्णरूपत्वम् । उत्तरदेशवर्तित्वात्पत्युरुत्तरवर्णरूपत्वम् । उभयमेलनजत्वात्पुत्रः संधिः । प्रजननं पुत्रोत्पादनं संधानं संहिताया निमित्तम् । “इको यणचि” [पा० सू० अ० ६ पा० १ सू० ७७] इत्यादावच्परत्वं यथा संधिकार्यनिमित्तं तद्वत् । येयं ध्यातव्या संहितोक्ता सैषाऽदितिरखण्डनीया, जायापतिपुत्रतदुपयुक्तव्यापारैः कृत्स्नस्य संसारधर्मस्य³ पूरितत्वात् ।

तमेतमर्थं विस्पष्टं दर्शयति— अदितिर्हीदं सर्वं यदिदं किंच पिता च माता च पुत्रश्च प्रजननं च, इति ।

पित्रादिकमपेक्षितं लोके यत्किंचिदस्ति तदिदं सर्वमदितिर्ह्यखण्डमन्यूनमित्यर्थः⁴ । यथेयं संहिता पित्रादिभिरपेक्षितैः पूर्णत्वाददितिरेवमदितिनामयुक्ता देवमाता सर्वदेवपूर्णत्वेन⁵ साम्येन, अदितिदेवताप्रतिपादकं मन्त्रं प्रकृतसंहिताप्रशंसार्थमुदाहरति—

तदप्येतदृषिणोक्तम्, इति ।

स च मन्त्रः संहितायामेवमाम्नातः⁶—

“अदितिर्द्यौरदितिरन्तरिक्षमदितिर्माता स पिता स पुत्रः।
विश्वे देवा अदितिः पञ्च जना अदितिर्जातमदितिर्जनित्वम्” ॥
[ ऋ० सं० म० १ सू० ८९ ऋ० १० ] इति ॥

---

¹ घ. ङ. ॰तां दं । ² क. ख. ॰धोभागव॰ । ³ ग. ॰रस्य । ४ क. ख. ग. ॰ण्डनम॰ । ५ क. ख. ग. ॰नत्वमि॰ । ६ घ. ङ. ॰मेवाऽऽम्ना॰ ।