ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अथ तृतीयारण्यके द्वितीयोऽध्यायः।

तत्र प्रथमः खण्डः। (सप्तमः)

प्रथमेऽध्याये संहितापद्क्रमाणां नानाविधं ध्यानमुक्तम्। द्वितीयेऽक्षरादिबहुविधध्यानान्युच्यन्ते। तत्राऽऽदौ तावत्सिंहावलोकनन्यायेन “अथातोऽनुव्याहाराः प्राणो वंश इति विद्यात्” [ ऐ० आ० ३ अ० १ ख० ४ ] इत्युक्तं तदेतदनूद्योपपादयति—

प्राणो वंश इति स्थविरः शाकल्यस्तद्यथा शालावंशे
सर्वेऽन्ये वंशाः समाहिताः स्युरेवमस्मिन्प्राणे चक्षुः श्रोत्रं
मनो वागिन्द्रियाणि शरीरं सर्व आत्मा समाहितः, इति।

शकलस्य पुत्रः शाकल्यः स तु बालोऽपि कश्चिदस्तीति स्थविरशब्देन विशेष्यते। तेन प्रोक्तं प्राणस्य वंशत्वध्यानं साम्यसद्भावादुपपद्यते। यथा लोके शालाया आधारभूतस्तम्भाग्रेषु दण्डायमानस्थापिते प्रौढे वंशे स्यूता अन्ये सर्वे वंशाः सम्यक्प्रतिष्ठिताः स्युरेवमस्मिन्प्राणवायौ चक्षुरादिकं शरीरान्तमवयवजातं तत्संघस्वरूपः सर्व आत्मा च सम्यगाश्रितः।

इत्थं बुद्धिस्थं वंशत्वमुपपादितम्, अथाक्षरध्यानं विधत्ते—

तस्यैतस्याऽऽत्मनः प्राण ऊष्मरूपमस्थीनि स्पर्शरूपं
मज्जानः स्वररूपं मांसं लोहितमित्येतदन्यच्चतुर्थम-
न्तस्था रूपमिति ह स्माऽऽह ह्रस्वो माण्डूकेयः, इति।

योऽयं “प्राणो वंशः” इति स्तुतिप्रसङ्गेन देहेन्द्रियादिसंघातरूपः सर्व आत्मोक्तस्तस्यैतस्य संघरूपस्याऽऽत्मनो यः प्राणोऽस्ति तदेतदूष्मणां स्वरूपम्। शषसहाख्या अक्षरविशेषा ऊष्माणस्तेष्वक्षरविशेषेषु प्राणदृष्टिं कुर्यात्। मातृकापाठे ककारादयो मकारान्ता वर्णाः स्पर्शसंज्ञकास्तेष्वस्थिदृष्टिः। अकारादयः, अकारान्ता वर्णाः स्वरसंज्ञकास्तेषु मज्जदृष्टिः। यरलवाश्चत्वारो वर्णा अन्तस्थासंज्ञकास्तेषु मांसलोहितरूपं पूर्वोक्तत्रयापेक्षया चतुर्थमङ्गमन्यद्ध्यातव्यम्।

---

१ घ. ङ. °थमाध्या°। २ ग. घ. ङ. °विधध्या°। ३ घ. ङ. °दिध्या°। ४ क. ख. ग. °लोकि-तन्या°। ५ घ. ङ. °णवं°। ६ क. ख. घ. ङ. °शस्य ध्या°। ७ घ. ङ. सोऽयं । ८ क. ख. ग. °रूपं सर्वमात्मो°। ९ क. ख. मज्जादृ°। १० घ. ङ. °हितं रू°।