ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० २ ख० १(७)] ऐतरेयारण्यकम् । २०७

तदेतच्चतुर्थाङ्गध्यानं माण्डूकेय उक्तवान् । शाकल्यस्य तु मते न चतुर्थध्यानं किंतु पूर्वोक्ताङ्गत्रयध्यानमेवेत्येतद्दर्शयति—

त्रयं त्वेव न एतत्प्रोक्तम्, इति ।

नोऽस्माञ्छिष्यान्प्रति शाकल्येन प्राण ऊष्मरूपमित्यादि त्रयमेवोक्तं न तु मांसमित्यादिकं चतुर्थम् । एवं सति शाकल्यमाण्डूकेयमतद्वयानुसारेण ध्याने विकल्पो द्रष्टव्यः ।

तत्र शाकल्यमाश्रित्य ध्यातव्यं¹ गुणान्तरं विधत्ते—

तस्यैतस्य त्रयस्यास्थ्नां मज्ज्ञां पर्वणामिति त्रीणीतः
षष्टि शतानि त्रीणीतस्तानि सप्तविंशतिशतानि
भवन्ति सप्त च वै शतानि विंशतिश्च संवत्सरस्या-
होरात्राः स एषोऽह्नःसंमानश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयश्छ-
न्दोमयो मनोमयो वाङ्मय आत्मा, इति ।

यान्यस्थीनि स्पर्शेषु ध्येयत्वेनोक्तानि, ये मज्जानः स्वरेषु ध्येयत्वेनोक्ताः, यानि च पर्वाण्यूष्मसु ध्येयत्वेनोक्तानि, यद्यप्यूष्मसु प्राण एव ध्येयत्वेनोक्तो न तु पर्वाणि तथाऽपि तस्य प्राणस्य तेषु पर्वसु संचारादभेदविवक्षा द्रष्टव्या । अस्थ्नां मज्ज्ञां पर्वणामिति यदुक्तं तदेव तस्यैतस्य त्रयस्येति संगृह्योच्यते । अस्थिमज्जपर्वरूपस्य त्रयस्यै² शकलविशेषाः पुरुषशरीरस्येतो दक्षिणपार्श्वे त्रीणि शतानि षष्टिश्च भवन्ति । पुनरपीतो वामपार्श्वे त्रीणि शतानि षष्टिश्च भवन्ति । तानि मिलित्वा सप्त शतानि विंशतिश्च संपद्यन्ते । संवत्सरस्याप्यहानि रात्रयश्च मिलित्वा विंशत्यधिकसप्तशतसंख्या गण्यन्ते । तथा सति स एष पुरुषोऽह्नःसंमानः संख्यया³ संवत्सरगताहोरात्रपरिमितः । तथा चक्षुःश्रोत्रादिभिरुपेतत्वात्तत्तन्मय आत्मा । तमेतमह्नःसमानत्वादिगुणविशिष्टमात्मानं ध्यायेदित्यर्थः ।

उक्तोपासनस्य फलं दर्शयति—

स य एवमेतमह्नःसंमानं चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं छन्दोमयं मनो-
मयं वाङ्मयमात्मानं वेदाह्नां सायुज्यं सरूपतां सलो-
कतामश्नुते पुत्री पशुमान्भवति सर्वमायुरेति, इति⁴ ।

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यके द्वितीयाध्याये
प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ (७)

---

¹ घ. ङ. 'तव्यगु' ।
² क. ख. घ. ङ. 'स्य सक' ।
³ ग. घ. ङ. संख्यायाः ।
⁴ क. ख 'ति । सोऽह्ना' ।