ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

२०८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [३तृतीयारण्यके-

स ब्रह्माऽहामहरभिमानिदेवतानां सायुज्यं तादात्म्यं सरूपतां पृथक्त्वे सति समानरूपत्वं सलोकतां समानलोकवासित्वमश्नुते प्राप्नोति । भावनायामत्यन्तमुत्कर्षे सायुज्यं मध्यमत्वे सारूप्यं मन्दत्वे सालोक्यमिति व्यवस्था द्रष्टव्या । तदेतत्सर्वमामुष्मिकं फलं पुत्रित्वादिकं चैहिकं द्रष्टव्यम् ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यकभाष्ये तृतीयारण्यके द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ (७)

---

अथ द्वितीयः खण्डः । ( अष्टमः )

---

उपासनान्तरं प्रतिजानीते— अथ कौण्ठरव्यः, इति । कौण्ठरव्यनामा महर्षिः कांचिदुपासनां वक्तीति शेषः । तामुपासनामाह— त्रीणि षष्टि शतान्यक्षराणां त्रीणि षष्टि शता- न्यूष्मणां त्रीणि षष्टि शतानि संधीनाम्, इति ।

अकारादयः स्वरा अक्षरशब्देन विवक्षिताः । ऊष्मशब्देन शकारादिवाचकेन सर्वाणि व्यञ्जनानि ककारादीन्युपलक्ष्यन्ते । संधिशब्देन स्वराणां व्यञ्जनानां च परस्परसंयोगोऽभिधीयते । *षष्टीत्येतदत्र पृथक्पदम् । तथा सति स्वराणां त्रीणि शतानि षष्टिश्चाधिकेत्युक्तं भवति । एकस्य संवत्सरस्य षष्ट्युत्तरं शतत्रयं दिवसाः, तेषु दिवसेषूच्चार्यमाणाः स्वरास्तत्संख्ययैव गण्यन्ते । एवं व्यञ्जनेषु स्वरव्यञ्जनसंयोगेष्वपि योजनीयम् । अयं न्यायः पूर्वस्यामुपासनायामप्येकैकपार्श्वगतास्थिमज्जैपर्वसु द्रष्टव्यः । तथा सति त्रीणीतः षष्टि शतानि त्रीणीत इत्येषा संख्योपपद्यते ।

उपास्यत्वेनाभिहितेष्वक्षरोष्मसंधिष्वहोरात्रादिदृष्टिं विधत्ते— यान्यक्षराण्येवोचामाहानि तानि यानूष्म- णोऽवोचाम रात्रयस्ता यान्संधीनवोचा- माहोरात्राणां ते संधय इत्यधिदैवतम्, इति । कालात्मानमहोरात्रतत्संधिरूपं दैवतमधिकृत्य वर्तत इत्यधिदैवतम् ।

---

* एतच्च पूर्वमपि “तस्यैतस्य” [ऐ० आ० ३ अ० २ ख. १] इत्यादिवाक्यव्याख्यानावसरे वक्तुमुचितम् । तत्रापि षष्टिशतानीति पदद्वयस्य कर्तुमत्रेवोचितत्वात् ।

---

१ घ. ङ. °रूप्यमघमत्वे । २ घ. ङ. °मज्जाप° । ३ ग. °ऽज्जमु ।