ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० २ ख० २] ऐतरेयारण्यकम् । २०९

देवतावयवानामहारादीनां दृष्टिरर्थाऽभिहिता तथा पुरुषशरीरावयवानामस्थ्यादीनां दृष्टिमपि विधत्ते—

अथाध्यात्मं यान्यक्षराण्यधिदैवतमवोचामास्थीनि तान्यध्यात्मं यानूष्मणोऽधिदैवतमवोचाम मज्जानस्तेऽध्यात्मम् , इति ।

अथ देवतावयवानामहारादीनां दृष्टिविधानान्तरमध्यात्ममुपासकशरीरावयवदृष्टि-रपि विधीयते । तत्र स्वरेष्वस्थिव्यष्टिर्व्यञ्जनेषु मैज्जदृष्टिश्च कर्तव्या ।

तामेतां मैज्जदृष्टिं प्रशंसति—

एष ह वै संप्रति प्राणो यन्मज्जैतद्रेतो न ह वा ऋते प्राणा-द्रेतः सिच्यते यद्वा ऋते प्राणाद्रेतः सिच्येत पूयेन्न संभवेत् , इति ।

मज्जेति यदस्त्येष एव संप्रति प्राणः समीचीनो मुख्यः प्राणवायुः । तत्कथमित्याशङ्क्य तदेव स्पष्टी क्रियते—मज्जाकार्यभूतमेतद्रेत उत्पत्स्यमानजन्तुप्राणतादात्म्यं प्राप्य प्राणरूपेण वर्तते । अत उत्पादकेन पितुर्तुकाले जनिष्यमाणजन्तोः प्राणाहते गर्भाशये रेतो न सिच्यते किंतु तदीयप्राणसहितमेव रेतः सिच्यते । यदि कदाचिदुत्पत्स्यमानजन्तोः प्राणाहते केवलं रेतः सिच्येत तदानीं तद्रेतः पूयेन्नश्येन्न तु पुत्ररूपेण संभवेत् । अतः प्राणसँहितरेतःकारणभूतैर्मज्जध्यानं प्रशस्तमित्यर्थः ।

स्वराणां व्यञ्जनानां च संधिषु शरीरावयवसंधिध्यानं विधत्ते—

यान्तसंधीनधिदैवतमवोचाम पर्वाणि तान्यध्यात्मम् , इति ।

यथोक्तमस्थ्यादिध्यानं संख्याद्वारेण प्रशंसति—

तस्यैतस्य त्रयस्यास्थां मज्ज्ञां पर्वणामिति पञ्चैतश्च-त्वारिंशच्छतानि पञ्चैतस्तदशीतिसहस्रं भवत्यशीतिस-हस्रं वा अर्कलिनो बृहतीरहरभिसंपादद्यन्ति , इति ।

अस्थिमैज्जपर्वणां यदेतत्रयमस्ति तस्यैतस्य त्रयस्य गणनार्थां कृतायामशीत्यधिकं सहस्रं संपद्यते । तद्यथाऽस्थिमज्जपर्वणां प्रत्येकं षष्ट्यधिकशतत्रये सति तानि त्रीणि शतत्रयाणि मिलित्वा नव शतानि संपद्यन्ते । षष्टीनां त्रयं मिलित्वाऽशीत्यधिकं शतं भवति । तदेवमशीत्युत्तरं सहस्रम् । एतच्च शरीरस्य पार्श्वद्वये विभज्य योजनीयम् । तथा योजनायामितो दक्षिणपार्श्वे पञ्च शतानि चत्वारिंशच्च भवन्ति । इत उत्तर-पार्श्वेऽपि पञ्च शतानि चत्वारिंशच्च भवन्ति । एवमशीत्यधिकसहस्रसंपत्तौ सत्यां

---

१ क. ख. घ. ङ. मज्जाहृ° । २ क. ख. घ. ङ. °मज्जाहृ° । ३ क. ख. ग. °जन्तुप्रा° ।
४ क. ख. °हितं रे° । ५ क. °भूतं म° । ६ क. ख. घ. ङ. मज्जाध्या° । ७ घ. ङ. 'मन्नाप' ।
८ घ. ङ. °यां क्रियमाणायां ।