ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

२१० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [३तृतीयारण्यके-

तत्संसख्योपेतास्थ्यादिमतः पुरुषस्याऽऽदित्यरूपत्वं संपद्यते । अर्के लीयन्त इत्यर्कलिन आदित्यस्य रश्मयः, ते चाशीत्यधिकं सहस्रं भवन्ति । अतः पुरुषस्य संख्यासाम्या- दादित्यरूपत्वम् । आदित्यस्य रश्मीनां सहस्रसंख्या चाऽऽथर्वणिकैराम्नायते— “सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः” इति । तेन च सहस्रे- णाशीतिरप्युपलक्ष्यते । किंचैता अस्थ्यादिगताः संख्या बृहतीच्छन्दस्का ऋचः संपाद्य महाव्रताख्यमहः सर्वतः संपादयन्ति । तस्मिंश्चाहनि बार्हती तृचाशीतिर्विद्यते । ताश्च बृहतीच्छन्दस्काः । एवमत्र संपादनीयाः । षट्त्रिंशदक्षरा तावदेका बृहती । तथा सति षष्ट्युत्तरशतत्रयसंख्यया दश बृहत्यः संपद्यन्ते । तस्यां च संख्यायां त्रिगुणीकृतायां त्रिंशद्बृहत्यः संपद्यन्ते । तदेवं बृहतीद्वारेण महाव्रताख्यस्याह्नः संपादनाद्यथोक्तसं- ख्योपेतमस्थ्यादिध्यानं प्रशस्तमित्यर्थः ।

अथाऽऽध्यात्मिकपुरुषध्याने गुणविशेषान्विधत्ते—

स एषोऽक्षरसंमानश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयश्छ- न्दोमयो मनोमयो वाङ्मय आत्मा, इति ।

योऽयमक्षरोपासकः पुरुषः स एषोऽक्षरैः संमीयते समानपरिमाणः क्रियत इत्य- क्षरसंमानः । स्वरेषु व्यञ्जनेषु तत्संधिषु च येयमशीत्यधिकसहस्रसंख्या सेयमस्थिषु मज्जसु पर्वस्वप्यस्ति तस्मादयमक्षरैः संमानः समानपरिमाणश्चक्षुःश्रोत्रादिव्यवहारोपेत- त्वाच्चक्षुरादिमयश्छन्दसामध्ययनाच्छन्दोमयस्तादृश आत्माऽहमित्येवमुपासीत ।

तदुपासनस्य फलं दर्शयति—

स य एवमेतमक्षरसंमानं चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं छन्दोमयं मनोमयं वाङ्मयमात्मानं वेदा- क्षराणां सायुज्यं सरूपतां सलोकतामश्नुते पुत्री पशुमान्भवति सर्वमायुरेति, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यके द्वितीयाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ (८)

पूर्वोक्ताहःसंमानोपोस्तिफलव्याख्येयम् [ ऐ० आ० ३ अ० २ ख० १ ] ।

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक- भाष्ये तृतीयारण्यके द्वितीयाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥ (८)

---

१ क. ॰धिका सं॰। २ घ. ङ. ॰पास्तेः फ॰।