ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या०२ख०३(९)] ऐतरेयारण्यकम् । २११

अथ तृतीयः खण्डः । ( नवमः )

उपासनान्तरं विधत्ते— चत्वारः पुरुषा इति बाध्र्वः, इति । बध्र्वस्य पुत्रो महर्षिर्वक्ष्यमाणाश्चत्वारः पुरुषा उपासनीया इति मन्यते । तान्पुरुषान्निर्दिशति— शरीरपुरुषश्छन्दःपुरुषो वेदपुरुषो महापुरुष इति, इति । तत्र प्रथमं पुरुषं विवृणोति— शरीरपुरुष इति यमवोचाम स य एवायं दैहिक आत्मा तस्य योऽयमशरीरः प्रज्ञात्मा स रसः, इति । बाध्वनामका वयं महर्षयो यं ध्यातव्यं देवं शरीरपुरुषनाम्ना कथितवन्तस्तं स्पष्टी कुर्म इति शेषः । देह एव दैहिकः स चाहं मनुष्य इति प्रत्ययवेद्यत्वादात्मा। तादृशो योऽस्त्ययमेव स पूर्वोक्तः शरीरपुरुषः । तस्य च देहरूपस्य पुरुषस्य स्वामित्वेनान्त- र्वर्तमानो योऽयमशरीरो नाम शरीररहितः प्रज्ञात्मा चिद्रूपः पुरुषः सोऽयं रसः शरीरपुरुषस्य सारः । तदुभयं ध्यायेदिति तात्पर्यार्थः । द्वितीयं विवृणोति— छन्दःपुरुष इति यमवोचामाक्षरसमा- म्नाय एव तस्यैतस्याकारो रसः, इति । "अग्निमीळे पुरोहितम्" [ ऋ० सं० म० १ सू० १ ऋ० १ ] इत्यत्र श्रूयमाणानामकारगकारनकारादीनामक्षराणां समाम्नायः सम्यक्पाठो योऽस्ति स एव च्छन्दःपुरुषशब्देन विवक्षितः । तस्यैतस्य च्छन्दःपुरुषस्य मध्ये सारोऽय- मकारो रस इति वेदितव्यः । तथा च पूर्वत्राऽऽम्नातम्—"अकारो वै सर्वा वाक्सैषा स्पर्शोष्मभिर्व्यज्यमाना बह्वी नानारूपा भवति" । तृतीयं विवृणोति— वेदपुरुष इति यमवोचाम येन वेदान्वेद ऋग्वेदं यजुर्वेदं सामवेदं तस्यैतस्य ब्रह्मा रसः, इति । लोके कश्चित्पुमान्येन मनसा सावधानेन वेदान्ताञ्जानाति "अग्निमीळे" [ ऋ० सं० म० १ सू० १ ऋ० १ ] इत्यादिरयमृग्वेदस्तेन हौत्रं कर्तव्यम्—"इषे त्वा"

---

१ क. ख. एवायं दै० । २ ग. नाशरहि० । ३ क. ख. घ. ङ. ॰रो यो मकारो वे० । ४ ग. ॰वैमान्ना० । ५ ग. ॰के वेदवित्पु० ।