ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

२१२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [३तृतीयारण्यके-

[ तै० सं० १ । १ । १ ] इत्यादिर्यजुर्वेदस्तेनाऽऽध्वर्यवं कर्तव्यम्—“अग्न आयाहि” इति सामवेदस्तेनौद्गात्रं कर्तव्यमित्येवमृग्वेदादिज्ञापकं मानसं यदवधानं सोऽयं वेदपुरुषत्वेनोच्यते । तस्यैतस्य वेदपुरुषस्य ब्रह्मा रसो हिरण्यगर्भोपास्त्या तद्रूपत्वमभिमन्यमानः पुरुषः सारभूतः ।

अत्र प्रसङ्गाद्धोत्रध्वर्युद्गातृव्यतिरिक्तस्य ब्रह्माख्यस्य चतुर्थस्यर्त्विजः कंचिद्विशेषं विधत्ते—

तस्माद्ब्रह्माणं ब्रह्मिष्ठं कुर्वीत यो यज्ञस्योल्बणं पश्येत् , इति ।

यस्माद्वेदत्रयाभिज्ञानरूपस्य वेदपुरुषस्य हिरण्यगर्भोपासको ब्रह्मा रसस्तस्माद्ब्रह्मनामसाम्याद्यागेऽपि ब्रह्माणमृत्विजं ब्रह्मिष्ठमतिशयेन वेदत्रयगतं कुर्वीत । ब्रह्मा यज्ञस्य संबन्धिनमुल्बणं तीव्रगुणं दोषं वा द्रष्टुं समर्थस्तादृशं कुर्वीत ।

चतुर्थं विवृणोति —

महापुरुष इति यमवोचाम संवत्सर एव प्रध्वंसयन्नन्यानि भूतान्यैक्या भावयन्नन्यानि तस्यैतस्यासावादित्यो रसः, इति।

योऽयं संवत्सरः कालात्माऽन्यानि भूतानि कानिचिद्गतायुष्काणि प्राणिशरीराणैक्या प्रध्वंसयन्स्वस्वकारणेन सहैक्यं यथा प्रतिपद्यन्ते तथा विनाशयन्भावयन्पुनरन्यानि कानिचिन्नूतनशरीराण्युत्पादयन्वर्तते । सोऽयं कालात्मा महापुरुषशब्देन विवक्षितः । तस्यैतस्य महापुरुषस्यासौ मण्डले दृश्यमान आदित्यो रसः सारः । यथा लोके वृक्षः स्वनिष्ठेन रसेन पूर्णः शोभत एवमेते शरीरपुरुषादयो यथोक्तै रसैः पूर्णाः शोभन्ते ।

चतुरः पुरुषांस्तद्रसांश्च ध्येयत्वेनाभिधायापरं कंचिन्मुख्यं गुणं ध्येयत्वेन विधत्ते—

स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मा यश्चासावादित्य एकमेतदिति विद्यात्तस्मात्पुरुषं पुरुषं प्रत्यादित्यो भवति, इति ।

शरीरपुरुषसारत्वेनैवं प्रज्ञात्मा जीवोऽभिहितो महापुरुषसारत्वेन योऽयमादित्य ईश्वरोऽभिहित एतदुभयमप्येकमेव वस्त्विति विद्यात्साक्षात्कारपर्यन्तमुपासीत । यस्मादुभयोरेकत्वं वास्तवं तस्माल्लोकेऽपि तं तं पुरुषं प्रति संमुखः सन्नादित्योऽवतिष्ठते । तथा च तैत्तिरीया आमनन्ति—“असावादित्यः सर्वाः प्रजाः प्रत्यङ्ङुदेति । तस्मात्सर्व एव मन्यते मां प्रत्युदगादिति” इति ।

आदित्यमण्डले स्वशरीरे वस्त्वैक्यसंपादकं मन्त्रमुदाहरति—

तदप्येतदृषिणोक्तम् , इति ।

---

१ ड. ॰त्रयं कु॰ । २ ड. ॰गुणदोषं प्रमाष्टुं स॰ ।