ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० २ ख० ३(९)] ऐतरेयारण्यकम् । २१३

तमेतं मन्त्रं पठति—

चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः ।
आप्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्चेति , इति ।

अनीकशब्दो मुखवाची सैन्यवाची वा । यदेतदादित्यमण्डलं तदेतद्देवानां मुखम् । स हि व्यवहारहेतुत्वाद्देवानां मध्ये मुख्य इत्यर्थः । सैन्यपक्षे बहुविधरश्मिसमूहरू-पमिति व्याख्येयम् । तच्च मण्डलं चित्रं चायनीयं पूजनीयम् । यद्वा सर्वदिक्षु रश्मि-प्रसारणेन चित्रं देवानां मुखमित्यर्थः । तदेव चक्षुरित्यादिना प्रपञ्च्यते—मित्र-वरुणादीनां चक्षुःस्थानीयमिदं मण्डलम् । एतदीयेन हि प्रकाशेन सर्वे देवाः पश्यन्ति । तच्च मण्डलं लोकत्रयमाप्राः सर्वतः पूर्णं सद्धर्तते । तन्मण्डलस्थः सूर्यो जगतो जङ्गमस्य तस्थुषः स्थावरस्यापि प्राणजातस्याऽऽत्मा प्रत्यक्षस्वरूपमिति मन्त्रस्यार्थः ।

यथोक्तपुरुषचतुष्टयोपासकस्य बाध्वस्य वचनमुपसंहरति—

एतामनुविधं संहितां संधीयमानां
मन्य इति ह स्माऽऽह बाध्वः, इति ।

शरीरपुरुष इत्याद्यनुक्रमेणोक्तां विधां प्रकारमनुसृत्यैत्यनुविधं तथा सम्यक्चित्ते धार्यमाणां संहितां मन्ये चिन्तयामीत्येवं बाध्वो महर्षिरुक्तवान् ।

अध्यात्ममधिदैवं च योऽयमेकः परमात्मा ध्येयत्वेनोक्तस्तस्य प्रशंसार्थं सर्वत्र ध्येयतां दर्शयति—

एतं ह्येव बह्वृचा महत्युक्थे मीमांसन्त एतम-
ग्नावध्वर्यव एतं महाव्रते छन्दोगा एतमस्यामेतं
दिव्येतं वायावेतमाकाश एतमप्स्वेतमोषधी-
ष्वेतं वनस्पतिष्वेतं चन्द्रमस्येतं नक्षत्रेष्वेतं
सर्वेषु भूतेष्वेतमेव ब्रह्मेत्याचक्षते , इति ।

बह्व्य ऋचो यागप्रयोगार्थं येषां होतॄणां ते होतारो बह्वृचाः । ते च यथोक्तम-ध्यात्ममधिदैवतमेकमेव सन्तं परमात्मानं महत्युक्थे प्रौढे शस्त्रे मीमांसन्ते विचार-यन्ति ध्यायन्तीत्यर्थः । अध्वर्यवस्त्वेतं परमात्मानमिष्टकाचयनेन निष्पादितेऽग्नावु-पासते । छन्दोगास्तु महाव्रताख्ये कर्मण्येमुपासते । एवं तत्तद्वेदगतकर्माङ्गेषु

---

चित्रं देवानामुदगात्०—ऋ० सं० म० १ सू० ११५ ऋ० १ ।

---

१ ग. मुख्यमि॑ । घ. ङ. मुखमि॑ । २ क. ख. विचित्रं । ३ क. ख. ग. ॰ध्यात्ममधि॑ । ४ घ. ङ. ॰दैवं धर्तितमे॑ । ५ ग. ॰तयोरेक॑ ।