ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

२१४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [३तृतीयारण्यके-

तैस्तैः १ परमात्मन उपास्यत्वमुक्तम् । तथा यागाद्बहिर्भूतेषु पृथिव्यादिषु सर्वभूतान्तेषु प्रतीकेष्वेतं परमात्मानं तत्तत्फलकामा उपासते । वेदान्ताभिज्ञास्त्वेतमेव चिदात्मानं जगत्कारणं ब्रह्मेत्याचक्षते । तस्मादादित्यमण्डले शरीरे च वर्तमानस्यैकस्य परमात्मन उपासनं प्रशस्तमित्यर्थः ।

तस्य ध्यातव्यान्यांश्चिद्देन्यान् २ गुणान्विधत्ते—

स एष संवत्सरसंमानश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयश्छ-
न्दोमयो मनोमयो वाङ्मय आत्मा, इति ।

संवत्सरनिष्पादकेनाऽऽदित्येन सहैकत्वेन चिन्त्यमानैत्वात्स ३ एष ध्येयः पुरुषः संवत्सररूपकालात्मसदृशः । चक्षुर्मयत्वादिकं पूर्ववत्, फलमप्यहःसंमानाक्षरसंमानयोरिव संवत्सरसंमानेऽप्युन्नेतव्यम् ।

अत्र प्रसङ्गादुपासकस्य परकीये यागे शंसनमपवदितुं वदति—

स य एवमेतं संवत्सरसंमानं चक्षुर्मयं
श्रोत्रमयं छन्दोमयं मनोमयं वाङ्-
मयमात्मानं परस्मै शंसति ४, इति ॥
इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यके द्वितीयाध्याये
तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥ ( ९ )

ईदृशमात्मानं विदित्वोपास्य यः कोऽपि परार्थं शंसतीत्येषोऽनुवाद उत्तरार्थः ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यकभाष्ये तृतीयारण्यके द्वितीयाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ १ ॥ ( ९ )

---

अथ चतुर्थः खण्डः । ( दशमः )

---

इदानीमनूदितेऽर्थे प्रत्यवायं दर्शयति—

दुग्धदोहा अस्य वेदा भवन्ति न तस्यानूक्ते
भागोऽस्ति न वेद सुकृतस्य पन्थानमिति, इति ।

यः परार्थं शंसत्यस्य वेदा गुरुमुखादधीता दुग्धदोहा भवन्ति । दोहः क्षीरं तच्च पूर्वमेव दुग्धं निःसारितमितः परं दोहनीयं किमपि नास्ति । अधीता वेदा निष्फला भवन्तीत्यर्थः । तदेव स्पष्टी क्रियते—तस्य परार्थं शंसनं कृतवतः पुरुषस्यानूक्ते गुरूपदेशमनु पठिते वेदे भागः सौभाग्यं नास्ति । अध्ययननिमित्तं सुकृतं न निष्प-

---

१ ग. तैस्तैरेवमा°। २ ग. °श्चिद्गुणा°। ३ घ. ङ. °नत्वेन स ए°। ४ ग. शंसेदित्ये°।