ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

२१६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [३तृतीयारण्यके-

क्वचिच्छंसनस्य प्रतिप्रसवं दर्शयति— कामं पित्रे वाऽऽचार्याय वा शंसेदात्मन एवास्य तत्कृतं भवति, इति । इत्थं प्रसङ्गाच्छंसनस्य विधिनिषेधावुदाहृतौ । अथालपायुषः परमपुरुषार्थसाधनो- पायमुपदेष्टुमायुषोऽल्पत्वज्ञापकानि कानिचिदरिष्टान्युदाहरति— स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मा यश्चासावादित्य एकमेतदि- त्यवोचाम तौ यत्र विहीयेते चन्द्रमा इवाऽऽदित्यो दृश्यते न रश्मयः प्रादुर्भवन्ति लोहिनी द्यौर्भवति यथा मञ्जिष्ठा व्यस्तः पायुः काककुलायगन्धिकमस्य शिरो वायति संपरे- तोऽस्याऽऽत्मा न चिरमिव जीविष्यतीति विद्यात् , इति ।

आदित्यमण्डले स्वशरीरे च तत्त्वमेकमेवेति वयं यदवोचाम तदेकत्वं तिरोधाय तावादित्यस्वशरीरपुरुषौ यत्र विहीयेते यदा विमुक्तौ भवतः । वियोगस्य लिङ्गमु- च्यते—चन्द्रवदादित्यः शीतरश्मिर्भासते न तु दृष्टिप्रतिघातकरा उष्णरश्मयः प्रादुर्भवन्ति तदिदमेकमरिष्टम् । तथा मञ्जिष्ठासाम्येन द्यौर्लोहिता दृश्यते । तदिदं द्वितीयम् । पायुद्वारं चात्यन्तविवृतं भवति न तु संकोचयितुं शक्यते, तदिदं तृतीयम् । काकस्य कुलायो नीडं तत्र यादृशो गन्धस्तादृशदुर्गन्धोपेतमस्य शिरो भवति । तँच्च शिरः स्वकीयं दुर्गन्धं वायति दूरदेशे प्रसारयति, एतच्चतुर्थम् । एतेषामन्यत॑- मस्मिन्नु(म उ)त्पन्ने सत्यस्य पुरुषस्याऽऽत्मा जीवः संपरेतो मृतो न त्वितः परं दीर्घ- कालं जीविष्यतीति निश्चिनुयात् ।

अस्त्वेवं निश्चयः किं तत इत्याशङ्क्याऽऽह— स यत्करणीयं मन्येत तत्कुर्वीत यदन्ति यच्च दूरक इति सप्त जपेदादित्यप्रत्नस्य रेतस इत्येका यत्र ब्रह्मा पवमानेति षळुद्यं तमसस्परीत्येका, इति ।

अरिष्टदर्शनेन प्रत्यासन्नं मरणं निश्चित्यावस्थितः स पुमाँल्लौकिकं वैदिकं वा कर्त- व्यशेषं यैन्मनसि धारयति तदानीं तत्सर्वं सहसा कुर्वीत । तावद्विलम्बसिद्ध्यर्थं यद- न्तीत्यादिका विहिता ऋचस्तत्तत्संख्याकाः सर्वा जपेत् ।

---

यदन्ति यच्च०—ऋ० सं० म० ९ सू० ६७ ऋ० २१ । आदित्यप्रत्नस्य रेतसः०— ऋ० सं० म० ८ सू० ६ ऋ० ३० । यत्र ब्रह्मा पवमान०—ऋ० सं० म० ९ सू० ११३ ऋ० ६ । उद्वयं तमसस्परि०—ऋ० सं० म० १ सू० ५० ऋ०१० ।

---

१ ग. ॰नप्र’ । २ घ. ङ. ॰विस्तृतं । ३ क. ख. तस्य । घ. ङ. तच्चैतस्य । ४ ग. घ. ङ. ॰तरस्मिन् । ५ क. ख. ग. यदि मन’ ।