ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० २ ख० ४ (१०)] ऐतरेयारण्यकम् । २१७

अरिष्टान्तरं दर्शयति—

अथापि यत्र छिद्र इवाऽऽदित्यो दृश्यते रथनाभिरिवाभि- ख्यायेत छिद्रां वा छायां पश्येत्तदप्येवमेव विद्यात् , इति ।

अथापि पुनरप्यन्यदरिष्टमुदाह्रियत इति शेषः । यत्र यदाऽऽदित्यश्छिद्रोपेत इव दृश्यते यथा रथचक्रस्य नाभिः सच्छिद्रो भवति तद्वदादित्यस्य मण्डलं सच्छिद्रं प्रतीयेत । यद्वा स्वदेहच्छायां सच्छिद्रां पश्येत् । तदपि तदानीमप्येवमेव "संपरेतोऽस्याऽऽत्मा" इत्यारभ्य "उद्वयं तमसस्परीत्येका" इत्यन्तेन ग्रन्थेनोक्तप्रकारमेव विद्यात् ।

अरिष्टान्तरं दर्शयति—

अथाप्यादर्शे वोदके वा जिह्मशिरसं वाऽशिरसं वाऽऽत्मानं पश्येद्विपर्यस्ते वा कन्याके जिह्मेन वा दृश्येयातां तदप्येवमेव विद्यात् , इति ।

आदर्शो दर्पणस्तेनोदकेन च प्रतिबिम्बयोग्यानि स्वच्छानि खड्गादिद्रव्याण्युपलक्ष्यन्ते । तेषु द्रव्येषु स्वकीयं देहप्रतिबिम्बं जिह्मशिरसं कुटिलशिरस्कं पश्येत् । यद्वा शिरोरहितं पश्येत् । अथवा कन्याके कनीनिके प्रतिबिम्बस्य चक्षुर्गते शुक्लकृष्णमण्डले विपर्यस्ते विद्यमानसन्निवेशाद्विपरीते । शुक्लमण्डलमध्य कृष्णमण्डलमित्यसौ विद्यमानसन्निवेशस्तद्विपर्ययः कृष्णमण्डलमध्ये शुक्लमण्डलम् । यद्वा यथावस्थितमार्जवं परित्यज्य जिह्मेन वक्रत्वेन कनीनिके दृश्येयाताम् । तान्येतानि चत्वार्यरिष्टानि ।

पुनरप्यरिष्टान्तरं दर्शयति—

अथापिधायाक्षिणी उपेक्षेत तद्यथा बटरकाणि संपतन्तीव दृश्यन्ते तानि यदा न पश्येत्तदप्येवमेव विद्यात्, इति ।

लोके सर्वोऽपि पुरुषश्चक्षुषी निमील्य नेत्रस्यापाङ्गमवष्टभ्योपेक्षेत नेत्रसमीपं पश्येत्तत्तदानीमनुभवतो यथा भवति तथोदाह्रियते—बटरकाणि वर्तुला नि सूक्ष्माणि शुक्लवर्णानि केशोण्डूकशब्दाभिधेयानि संपतन्तीव सम्यङ्नेत्रान्निर्गच्छन्तीव सर्वैर्दृश्यन्ते । तानि बटरकाणि यदा न पश्येत्तदानीमप्यरिरं¹ष्टं² विज्ञेयम् ।

अरिष्टान्तरं दर्शयति—

अथाप्यपिधाय कर्णौ उपशृणुयात्स एषोऽ- ग्नेरिव प्रज्वलतो रथस्येवोपब्दिस्तं यदा न शृणुयात्तदप्येवमेव विद्यात् , इति ।

---

१ ग. 'रिष्टनिश्चयः । अ' । २ घ. ङ. निश्चेयम् ।
२८