ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या०२ख०५(११)] ऐतरेयारण्यकम्। २२३

लोमशेन चर्मणाऽपिहिता भवत्येवमसौ लोमशेन चर्मणाऽपिहिता, इति ।

अस्या अस्माभिर्दिश्यमानायाः शरीररूपाया दैव्या वीणाया ऊर्ध्वभागे¹ प्रसिद्धं शिरो यथा भवति एवममुष्या उपासकशरीराद्व्यतिरिक्तायाः² काष्ठनिर्मिताया मानुष्या³ वीणाया ऊर्ध्वभागे शिरो द्रष्टव्यम् । यो भागो गायकस्य वामांसमाश्रित्यावस्थितस्तत्रालाबुखण्डोपेतत्वेन शिरँस आकारो⁴ दृश्यते । तदिदमेकं सादृश्यम् । उत्तराण्यपि सादृश्यान्येवं द्रष्टव्यानि । अस्याः शरीरवीणायाः प्रसिद्धोदरवदमुष्याः काष्ठवीणाया अम्भणं वीणादण्डमध्यवर्ति च्छिद्रम् । शरीरवीणायामवस्थिता जिह्वा यथा स्वरोत्पत्तिहेतुस्तथैवामुष्यै⁵ काष्ठवीणाया हस्तेन वादनं स्वरोत्पत्तिहेतुः । तन्त्रयोऽङ्गुलय इति पदद्वयं व्यत्यासेन योजनीयम् । अस्याः शरीरवीणाया अङ्गुलयो यथा बहुविधा दीर्घा वर्तन्ते तथैवामुष्याः काष्ठवीणायास्तन्त्रयो दीर्घतन्तवः । यथाऽस्याः शरीरवीणायाः स्वराः कोष्ठाग्निप्रेरितवायोः संबन्धविशेषेणोत्पन्नाः षड्जर्षभगान्धारादयो यथा वर्तन्ते तथैवामुष्याः काष्ठवीणायास्तत्तत्स्थानेष्वङ्गुलिधारणेन षड्जादिस्वरा आविर्भवन्ति । स्वराभिव्यक्त्यर्थं यथा शरीरमध्ये वायोः स्पर्शविशेषाः प्रयत्नात्संपद्यन्ते तथा काष्ठवीणाया अङ्गुलिस्पर्शविशेषाः प्रयत्नसंपाद्याः । यथा चेयं शरीरवीणा शब्दवती स्वराभिव्यक्तिहेतुभूतध्वनियुक्ता तर्त्मवती तर्दनवती । धमनीभिः शरीरावयवानां दृढबन्धनं तर्दनम् । तथैव⁶ काष्ठवीणाऽपि शब्दवती स्वरविशेषाभिव्यक्तिहेतुभूतध्वनियुक्ता । तथा तर्त्मवती तर्दनेन तन्त्रीणां दृढबन्धनेन युक्ता । यथा चेयं शरीरवीणा लोमशेन प्रभूतरोमाधारेण चर्मणाऽपिहिताऽऽच्छादिता भवति एवमसौ काष्ठवीणाऽपि लोमशेन व्याघ्रादिचर्मणाऽऽच्छादिता भवति ।

नन्विदानींतनाः काष्ठवीणाश्चर्मणा न बध्यन्त इत्याशङ्कयाऽऽह—

लोमशेन ह स्म वै चर्मणा पुरा वीणा अपिदधति, इति ।

इदानीमत्र चर्मापिधानाभावेऽपि पूर्वकाले देवलोकादौ तद्विद्यत इति द्रष्टव्यम् ।

वीणाध्यानस्य फलं दर्शयति—

स यो हैतां दैवीं वीणां वेद श्रुतवदनो भवति भूमिप्राऽस्य कीर्तिर्भवति यत्र कचाऽऽर्या वाचो भाषन्ते विदुरेनं तत्र, इति ।

यः पुमान्मानुषवीणासादृश्यानुसंधानपुरःसरमेतां शरीररूपां दैवीं वीणामुपास्ते

---

¹ क. ॰गे शिं॰ । ² घ. ङ. ॰रीरव्यति॰ । ³ क. ख. ॰या मनुष्यवी॰ । ⁴ ङ. ॰रआं॰ । ⁵ ग. घ. ङ. ॰मुष्याः कां॰ । ६ घ. ङ. तद्वत्काष्ठ॰ । ७ घ. ङ. चर्मणाऽपिं॰ ।