ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

२२४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [३तृतीयारण्यके-

सोऽयं श्रुतवदनः सर्वजनश्रोत्रप्रियं वदनमुक्तिर्यस्यासौ श्रुतवदनो विद्वत्सभायां राजसभायां च सर्वेषां प्रियतमैर्वचनैरत्यन्तं रञ्जको भवति । तथाऽस्य कीर्तिर्भूमिप्रा भूमेः पूरयित्री भवति । सर्वस्यां भूमावविवादेन सर्वेऽपि जना एनं विद्याधिकं मन्यन्त इत्यर्थः । किंच यत्र क्व च यस्मिन्कस्मिन्नपि देशे यस्मिन्कस्मिन्नपि ग्रामविशेषे केचिदार्या वेदशास्त्रपारं गतास्तदनुष्ठानपरा बहवः सभायामुपाविश्य भाषन्ते विद्याप्रसङ्गं कुर्वन्ति तत्र तस्यां सभायामेनं विदुः सर्वज्ञोऽयमत्यन्तपण्डित इत्येनमुपासकं स्मरन्ति ।

वीणाध्यानफलोक्तिप्रसङ्गेन विद्वत्सभाञ्जनहेतुं मन्त्रविशेषं विधत्ते—

अथातो वाग्रसो यस्यां संसद्यधी-
यानो वा भाषमाणो वा न विरु-
रुचुषेत तत्रैतामृचं जपेत् , इति ।

अथ वीणोपास्तिकथनानन्तरं यतः कारणात्फलोक्तिप्रसङ्गेन सभाराञ्जनहेतुर्मन्त्रो बुद्धिस्थोऽतः कारणाद्वाग्रसो वाचः सारभूतो मन्त्रोऽभिधीयत इति शेषः । यस्यां संसदि विद्वत्सभायामधीयानो वेदशास्त्रगोष्ठीं कुर्वाणः पुरुषो राजसभायां वा लौकिकान्युचितवाक्यानि भाषमाणो वा न विरुरुचुषेत विशेषेण रुचिकरः सर्वजनानां रञ्जको यदि न भवेत्तत्र तस्यां सभायां रञ्जकत्वसिद्ध्यर्थमेतां वक्ष्यमाणामृचं जपेत्तन्मन्त्रपुरश्चरणादिकं कुर्यात् ।

तामेतामृचं दर्शयति—

ओष्ठापिधाना न कुलीदन्तैः परिवृता पविः ।
सर्वस्यै वाच ईशाना चारु मामिह वाद्येदिति वाग्रसः, इति ।

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यके द्वितीयाध्याये
पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥ ( ११ )

सर्वस्यै वाचो वेदशास्त्रलौकिकोक्तिरूपस्य सर्वस्यापि वचनजातस्येशाना स्वामिरूपा वाग्देवता मां समारञ्जकोक्तिकाममिहास्यां विद्वत्सभायां राजसभायां वा चारु शोभनं सर्वरञ्जकं यथा भवति तथा वादयेत् । संभाषणोक्तिं प्रेरयतु । कीदृशी वाग्देवता, ओष्ठापिधाना न । उपमार्थो नकारः । ओष्ठद्वयमपिधानं वस्त्रवदाच्छादनं यस्या जिह्वादिस्थानगताया वाग्देवतायाः सेयमोष्ठापिधाना । ओष्ठयोराच्छादकवस्त्र-

---

१ क. ख. भूमौ वेदवि° । २ घ. ङ. देशेऽपि य° । ३ क. ख. °कं वदन्ति स्म° । ४ घ. ङ. °शेषमभिध° । ५ क. ख. °स्तिफलक° । ६ घ. ङ. °षो वा रा° । ७ घ. ङ. °वा स्तावका° । ८ घ. ङ. °णो न । ९ घ. ङ. °भाव(ष)कोक्त्या प्रेर° । १० ग. °षणोक्ति । ११ घ. ङ. °रः पठितः ।