ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

२२८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [३तृतीयारण्यके-

संपन्नत्वान्नास्त्यस्माकमध्ययनयागाभ्यां प्रयोजनमित्यर्थः । अथापि श्रद्धाजडानां परितोषाय यद्यनुष्ठानमपेक्ष्येत तथाऽपि सायं प्रातः कालीनाग्निहोत्रद्वयवदस्माकं स्वतःसिद्धं होमद्वयं सर्वदा प्रवर्तते । तद्यथा कौलैंनिस्तारार्थं यदा वेदमधीमहे लौकिकं वा वृत्तान्तं भाषामहे तदानीमस्मदीयायां वाचि वह्निस्थानीयायां प्राणरूपं होमद्रव्यं जुहुमः । अथवा यदा तूष्णीं भवामो निद्रां कुर्महे तदानीं प्राणरूपे वह्नौ च वाग्रूपं होमद्रव्यं जुहुमः । तदेतद्धोमत्वमुपपद्यते । वाक्प्राणयोरन्यतरो यः पदार्थ इतरस्योद्भव उत्पत्तिहेतुः स एव कालान्तरे तस्याप्ययो लयहेतुर्भवति । वाच उपरमेण हि प्राणवृत्तिरुद्भवति तस्या एव वाचः प्रवृत्तौ प्राणवृत्तिर्लीयते । एवं प्राणस्योपरमेण वाग्वृत्तिरुद्भवति तथा प्राणस्य प्रवृत्तौ वाग्वृत्तिर्विलीयते । सोऽयं निरन्तरं पर्यायेणान्योन्यस्मिन्विलयो हुतद्र्व्यवद्दर्शनहेतुत्वाद्वोम इत्युच्यते । अतः श्रद्धाजडान्प्रति नित्यसिद्धो होमोऽस्तीति प्रतिपादनीयम् । विवेकिनं प्रति तु नास्त्येव कर्तव्यान्र्तमिति बोधनीयमित्यर्थः । कौषीतकिनः—" तथा तस्य सायतंनं प्रातस्तनम्" [ कौ० ] इत्यादिना यथोक्तपरस्परहोमस्य ध्येयत्वमामनन्ति । तद्वदत्रापि होमध्यानं वा द्रष्टव्यम् ।

इदानीं संहिताविद्यायाः संप्रदानविधिरुच्यते—

ता एताः संहिता नानन्तेवासिने प्रब्रूयान्नासंवत्सरवासिने नाप्रवक्त्र इत्याचार्या आचार्याः, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यके द्वितीयाध्याये षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥ ( १२ )

इति बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यके द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

इति बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यकं समाप्तम् ॥ ३ ॥

ताः “अथातः संहिताया उपनिषत्” [ऐ० आ० ३ अ० १ ख० १] इत्यारभ्य प्रोक्ता एता ण्कारष्कारध्यानपर्यन्ताः संहितोपासना अनन्तेवासिने शास्त्रोक्तशिष्यलक्षणरहिताय नोपदिशेत् । सत्स्वपि शिष्यलक्षणेषु गुरुसमीपे संवत्सरनिवासात्पूर्वं न ब्रूयात् । उक्तगुणद्वयसंपत्तावपि यः पुमान्प्रवक्ता न भवति शिष्यान्बोधयितुं सामर्थ्याभावादालस्याद्वा प्रवचनं शिष्योपदेशं न करोति तादृशाय च न ब्रूयात् । किंतु

---

१ क. ख. स्ववेदसिं° । २ ग. ˚काले विस्ता° । ३ क. ख. ˚लविस्ता° । ४ घ. ङ. ˚द्रां वा कु° । ५ घ. ङ. ˚पपाय° । ६ घ. ङ. ˚द्रव्यादिदर्श° ।