ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० १ ख० १] ऐतरेयारण्यकम् । २३१

ह्येव ” इति पञ्चाक्षराणि पठित्वा सकृदवसाय पश्चात् “एवा ह्यग्ने” इत्येतानि पञ्चाक्ष-
राणि पठेत् । यद्यप्युभोभयत्र चत्वार्येवाक्षराणि दृश्यन्ते तथाऽपि हिशब्दमेवशब्दं
च विश्लिष्टं कुर्यात् । तथोत्तरत्रापि हिशब्दमग्निशब्दं च संधिरहितं कृत्वा पञ्चाक्षरत्वं
द्रष्टव्यम् । अनेन प्रकारेण पञ्च मन्त्रान्पठित्वा पश्चात् “ एवा हि शक्र ” इत्यादीं-
श्चतुरो मन्त्रान्मध्ये विच्छेदमकृत्वा पठेत् । यद्वा सर्वानपि नव मन्त्रानेतान्यथानिशान्तं¹
यथा॑समाम्नायमध्ययनपाठक्रमेणैव पठेत् । न तु मन्त्रस्य मध्येऽवसानं कर्तव्यमिति ।
सोऽयं सूत्रोक्तो मन्त्राणां विनियोगः ।

तत्र नवस्वृक्षु प्रथमामृचमाह—

विदा मघवन्विदा गातुमनु शंसिषो दिशः ।
शिक्षा शचीनां पते पूर्वीणां पुरूवसो, इति ।

हे मघवन्निन्द्र *विद्² वेत्सि । अत्र वेदनस्य कर्मकारकस्य कस्यचिद्विशेषस्यानुप-
पादनात्सामान्याकारेण सर्वं जानासीत्ययमर्थो लभ्यते । यस्मात्सर्वज्ञस्त्वं तस्माद्गातुं
यजमानेन गन्तव्यमार्गं विद्³ वेत्सि जानासि । ततो यजमानस्य समीचीनेन मार्गेण
स्वर्गं गन्तुं दिशो मार्गोपयुक्तान्दिग्विशेषाननुशंसिषोऽनुक्रमेण शंसोपदिश । किंच
पूर्वीणां पूर्वसिद्धानां शचीनां⁴ शक्तीनां पते⁵ हे पालक पुरु प्रभूतं वसु धनं यस्यासौ
पुरूवसुस्तत्संबोधनं हे पुरूवसो शिक्ष⁶ यजमानस्य हितोपदेशं कुरु । सर्वशक्तिमत्त्वेन
प्रभूतधनत्वेन च हे इन्द्र त्वं यजमानं समीचीने कर्मणि प्रवर्तयितुं तत्फलं दातुं च
प्रभवसीत्यर्थः ।

द्वितीयामृचमाह—

आभिष्टिभिरिष्टिभिः प्रचेतन प्रचेतय ।
इन्द्र द्युम्नाय न इष एवा हि शक्रः, इति ।

प्रकृष्टा चेतना बुद्धिर्यस्यासौ प्रचेतनः । हे प्रचेतनाऽऽभिर्यजमानेन क्रियमाणा-
भिरभिष्टिभिरिष्टाभिः स्तुतिभिः प्रचेतय प्रकर्षेण यजमानसेवां जानीहि । हे
इन्द्र त्वं नोऽस्माकं द्युम्नाय धनलाभायेषेऽन्नलाभाय च शक्रः शक्तिमानेव हि ।
तस्मात्प्रचेतयानुगृहाणेत्यर्थः ।

तृतीयामृचमाह—

राये वाजाय वज्रिवः शविष्ठ वज्रिन्नृञ्जसे ।

---

* छान्दसो दीर्घो मूले । एवमग्रेऽपि ।

---

१ घ. ङ. ॰थान्नां । २ क. ख. विदा । ग. विदा त्वं वे॰ । ३ क. ख. ग. विदा । ४ घ. ङ. ॰नां प॑ । ५ क. ख. हे इन्द्र पां । ६ क. शिक्षा ।