ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अथ प्रथमारण्यके द्वितीयोऽध्यायः । तत्र प्रथमः खण्डः ( पञ्चमः ) ।

प्रथमेऽध्याये प्रातःसवनगतमाज्यप्रउगशस्त्रद्वयं निरूपितम् । द्वितीये माध्यंदि- नसवनगतं मरुत्वतीयादि निरूप्यते । तस्य मरुत्वतीयस्याऽऽशौ पठनीयं तृचं विधत्ते— आ त्वा रथं यथोतय इदं वसो सुतमन्ध इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपदनुचरौ, इति । आ त्वेति तृचो मरुत्वतीयशस्त्रस्य प्रतिपत्प्रारम्भरूपः । इदं वसो, इत्ययं तृचोऽनुचरः, प्रतिपदमनुचरति । अनन्तरं पठनीय इत्यर्थः । तावेतौ तृचौ प्रशंसति— ऐकाहिकौ रूपसमृद्धौ बहु वा एतस्मिन्नहनि किंच किंच वारणं क्रियते शान्त्या एव शान्तिर्वै प्रतिष्ठैकाहः शान्त्यामेव तत्प्रतिष्ठायामन्ततः प्रतितिष्ठन्ति प्रतितिष्ठति य एवं वेद येषां चैवं विद्वानेतद्धोता शंसति, इति । एकाहे प्रकृतिभूतेऽग्निष्टोमे समुत्पन्नावैतौ तृचावैकाहिकौ । रूपसमृद्ध्यादिकं माधु- च्छन्दस्कप्रउगशेषार्थवेदव्याख्येयम् [ ऐ० आ० १ अ० १ ख० ३ ] । अनुरूपस्यानन्तरभाविनि प्रगाथे यदुक्थिन इति पदं तत्प्रशंसति— इन्द्र नेदीय एदिहि प्रसूतिरा शचीभिर्ये त उक्थिन इत्युक्थं वा एतदहह्ररूक्थ- वद्रूपसमृद्धमेतस्याह्नो रूपम्, इति । इन्द्रेत्यादिः प्रगाथस्तस्मिन्प्रगाथे प्रथमायामृचि प्रथमः पादः । हे इन्द्र नेदीयः प्रत्यासन्नतमिदं कर्म प्रत्यागच्छेव । एदिहीत्यत्रैच्छब्द एवकारार्थः । प्रसूतिरित्या- दिको द्वितीयायामृचि प्रथमः पादः । हे इन्द्र शचीभिः शक्तिभिः सह कर्मण्यागतेन त्वया प्रसूतिरनुज्ञा देया । ये होत्रादयस्त्वयाऽनुज्ञातास्तेऽस्मिन्कर्मण्युक्थिनः सत्रिरण इत्येतस्मिन्पाद उक्थिन इति पदं तद्युक्तं यस्मादेतन्महाव्रताख्यमहरुकथं वै शस्त्रा- त्मकमेव । तदेव कथमिति तदुच्यते—एतस्य महाव्रताख्यस्याह्नः स्वरूपमुक्थव-

---

आ त्वा रथं० — ऋ० सं० म० ८ सू० ६८ ऋ० १ । इदं वसो सुत० — ऋ० सं० म० ८ सू० २ अ० १ । इन्द्र नेदीय ए० — ऋ० सं० म० ८ सू० ५३ ऋ० ५ । प्रसूतिरा० — ऋ० सं० म० ८ सू० ५४ ऋ० ६ ।

---

१ ग. घ. 'र्थवादे व्याख्ये' । २ क. 'वदेव व्याख्ये' ।