ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० १।ख० १] ऐतरेयारण्यकम्। २४१

र्थ्यम्। तस्य चातिदिष्टस्य मरुत्वतीयस्य चतुर्विंशत्यत्राऽऽ(?)स्थितान्मरुत्वतीयादातानः पुनरपि विस्तारो भवति। तस्मिन्विस्तारे प्रथमम् “असतत्सु मे जरितः” [ ऋ०सं०म० १० सू० २७ ऋ० १ ] इत्येकं सूक्तम्। “पिबा सोममभि यम्” [ ऋ० सं० म० ६ सू० १८ ऋ० १ ] इति द्वितीयम्। “ कया शुभा ” [ ऋ० सं० म० १ सू० १६५ ऋ० १ ] इति तृतीयम्। “मरुत्वाँ इन्द्र” [ ऋ०सं०म०३।सू०४७।ऋ०१ ] इति चतुर्थम्। सोऽयमधिको विस्तारः।

तत ऊर्ध्वं प्राकृतेनैव सूक्तेन शस्त्रस्य समाप्तिं दर्शयति—

जनिष्ठा उग्रः सहसे तुरायेति मरुत्वतीयम्, इति।

यथा प्रकृतौ “जनिष्ठाः” [ ऋ० सं० म० १० सू० ७३ ऋ० १ ] इत्यनेन सूक्तेन शस्त्रं समापितं तथाऽत्रापि तेनैव मरुत्वतीयं शस्त्रं समापनीयम्।

तत्समाप्तेरूर्ध्वं होतृकर्तृकं होमं विधत्ते—

संस्थिते मरुत्वतीये होता विसंस्थितसंचरेण निष्क्रम्याऽऽ-
ग्नीध्रीये तिस्र आज्याहुतीर्जुहोत्यौदुम्बरेण स्रुवेण, इति।

संस्थिते समाप्ते। सम्यक्चरन्त्यनेनेति संचरो मार्गः। स च द्विविधः, संस्थितसंचरो विसंस्थितसंचरश्चेति । सवने समाप्ते सदसः पश्चिमद्वारेण निर्गच्छति सोऽयं संस्थितसंचरः। असमाप्ते तु प्राग्द्वारेण [ निर्गच्छति ] सोऽयं विसंस्थितसंचरः। तेन निष्क्रम्योदङ्मुखो गत्वाऽऽग्नीध्रीये धिष्ण्ये जुहुयात्।

तत्र प्रथमाहुतेर्मन्त्रमाह—

अनु मामिन्द्रो अनु मां बृहस्पतिरनु सोमो अनु वाग्देव्यावीत्।
अनु मां मित्रावरुणाविहावतामनु द्यावापृथिवी पूर्वहूतौ, इति।

इन्द्रो देव इह कर्मणि मामनुगम्याऽऽवीत्, अवतु । एवं बृहस्पतिसोमसरस्वतीमित्रावरुणद्यावापृथिव्यो मामवन्तु। पूर्वहूतौ *तदेतस्मिन्मित्रावरुणयोर्विशेषणम्। यद्वा लिङ्गव्यत्ययेन द्यावापृथिव्योर्विशेषणम्।

द्वितीयाहुतेर्मन्त्रमाह—

आदित्या मा विश्वे अवन्तु देवाः सप्त राजानो
य उदाभिषिक्ताः। वायुः पूषा वरुणः सोमो
अग्निः सूर्यो नक्षत्रैरवत्विह माऽनु , इति ॥

---

जनिष्ठा उग्रः०—ऋ० सं० म० १० सू० ७३ ऋ० १ ।

---

* एतस्मिन्मन्त्रोक्तदेवतासमूहे।

३१