ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

२४० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् । [५पञ्चमारण्यके-

१६० ऋ० १] इत्यादिकं पञ्चर्चं पठेत् । अत्रोभयत्र सूक्तप्रतीकाभिप्रायेण पञ्च- र्चमिति कैश्चिद्व्याख्यातम् । अन्ये तु¹ “ऋचं पादग्रहणे” इतिपरिभाषानुसारेणैकैका- मृचं पठेरिति व्याचक्षते ।

अस्मिन्नेव शस्त्रे ब्राह्मणान्तरानुसारेण कंचिद्विशेषं दर्शयति—

त्रिकद्रुकेषु महिषो यवाशिरमिति स्तोत्रिय इन्द्र याह्युप नः परावत इन्द्राय हि द्यौरसुरो अन- म्नत प्रोष्वस्मै पुरोरथमित्यतोऽनुरूपः, इति ।

स्तोत्रसंबन्धी² स्तोत्रियस्तृचः । “एकं साम तृचे क्रियते स्तोत्रियम्” इति साम- गैराम्नानात्तृचस्य स्तोत्रियत्वम् । “त्रिकद्रुकेषु” [ऋ० सं० म० २ सू० २२ ऋ० १] इत्यादिकस्तृचः शस्त्रस्याऽऽदौ प्रयोक्तव्यः । अनु पश्चाद्रूप्यते पठ्यत इति द्वितीयोऽ- नुरूपस्तृचः । तस्मिन् “इन्द्र याहि” [ऋ० सं० म० १ सू० १३० ऋ० १] इत्यृक्प्रथमा । “इन्द्राय हि द्यौः” [ऋ० सं० म० १० सू० १२७ ऋ० १] इति द्वितीया । “प्रोष्वस्मै” [ऋ० सं० म० १० सू० १३३ ऋ० १] इति तृतीया । तावेता द्वौ तृचौ शस्त्रस्याऽऽदौ पठेरित्यर्थः ।

अथ माध्यंदिने³ सवने होतुः शस्त्रे मरुत्वतीये विशेषं दर्शयति—

चतुर्विंशान्मरुत्वतीयस्याऽऽतानोऽसत्सु मे जरितः साभिवेगः पिबा सोममभि यमुग्र तर्दः कया शुभा सवयसः सनीळा मरुत्वाँ इन्द्र वृषभो रणाय, इति ।

त्रिषु मरुत्वतीयग्रहेषु मध्ये तृतीयस्य होमात्पूर्वं पठनीयं मरुत्वतीयं शस्त्रं तद्यन्मू- लप्रकृतौ “आ त्वा रथम्” [ऋ० सं० म० ८ सू० ६८ ऋ० १] इत्यादिकं तस्य विश्वजित्यतिदिष्टस्य सन्त्यन्ये विशेषास्तैर्विशेषैः सह तन्मरुत्वतीयं महाव्रतेऽतिदेष्टु-

---

त्रिकद्रुकेषु०—ऋ० सं० म० २ सू० २२ ऋ० १। एन्द्र याहि०—ऋ० सं० म० १ सू० १३० ऋ० १ । इन्द्राय हि द्यौः०—ऋ० सं० म० १ सू० १३१ ऋ० १ । प्रोष्वस्मै पुरो०—ऋ० सं० म० १० सू० १३३ ऋ० १ । असत्सु मे जरितः०—ऋ० सं० म० १० सू० २७ ऋ० १ । पिबा सोममभि०—ऋ० सं० म० ६ सू० १७ ऋ० १ । कया शुभा सवयसः—ऋ० सं० म० १ सू० १६९ ऋ० १ । मरुत्वाँ इन्द्र वृषभः०—ऋ० सं० म० ३ सू० ४७ ऋ० १ ।

---

¹ १ क. ख. न्ये त्वचं । ग. °न्येव तृचं । घ. °न्ये तृचं । ² २ क. ख. °न्धी तृचः स्तोत्रियः । ए° । ³ ३ घ. ङ. °दिनसं° ।