ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

२४४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [५प्रपाठकारण्यके-

चतुर्थं मन्त्रमाह— मन इवापूर्वं वायुरिव श्लोकभूयासम् , इति । यथा मन उत्तरोत्तरमभिवृद्धिकाङ्क्षया प्रयतमानं सत्तत्फलप्राप्त्या नूतनं रूपं प्रतिपद्यते, एवमहमप्युत्तरोत्तराभिवृद्ध्या नूतनो भूयासम् । श्लोकः संघः । यथा वायुराषाढादिमासे समुद्रतीरादिदेशे वा स्वयमुत्तरोत्तराभिवृद्ध्या संघरूपो भवति, एवमहमपि पुत्रपौत्रादिसंघरूपेणोत्पन्नो भूयासम् ।

पञ्चमं मन्त्रमाह— अहरिव स्वं रात्रिरिव प्रियो भूयासम् , इति । अहर्यथा प्रकाशेनान्धकारं निवर्त्य वाणिज्यसेवादिना स्वं धनं संपादयति, एवमहमपि धनसंपादको भूयासम् । यथा च रात्रिर्विश्रामादिसुखहेतुतया प्रिया, एवमहमपि सर्वेषां प्रियो भूयासम् ।

षष्ठं मन्त्रमाह— गाव इव पुनर्भुवो मिथुनमिव मरीचयो भूयासम्, इति । यथा गावः संवत्सरे संवत्सरे वत्सरूपेण पुनरुत्पत्तिमन्त्य एवमहमपि पुत्रादिरूपेण पुनः पुनर्भूयासम्। यथा चोमामहेश्वरलक्ष्मीनारायणादिमिथुनं तेजस्वित्वेन प्रसिद्धमेवमहमपि मरीचयो मरीचिमांस्तेजस्वी भूयासम् ।

सप्तमं मन्त्रमाह— आप इव रस ओषधय इव रूपं भूयासम्, इति । आपो यथा रसवत्य एवमहं रसो मधुराम्लादिरससंपन्नो भूयासम् । ओषधयो यथा पक्काः सत्यो रमणीयरूपयुक्ता दृश्यन्ते, एवमहमपि रूपं पुष्टिकान्त्यादिरमणीयरूपयुक्तो भूयासम् ।

अष्टमं मन्त्रमाह— अन्नमिव विभु यज्ञ इव प्रभूभूयासम् , इति । अन्नं यथा भक्ष्यभोज्यलेह्यचोष्यरूपेण विविधं भवति, एवमहमपि विभुर्धनविद्यासंपत्त्या विविधो भूयासम् । यथा यज्ञो ज्योतिष्टोमादिः स्वर्गादिफलप्रदाने समर्थ एवमहमपि प्रभूः पुत्रपौत्रभृत्यादिपोषणे समर्थो भूयासम् ।

नवमं मन्त्रमाह— ब्रह्मेव लोके क्षत्रमिव श्रियां भूयासम् , इति । यथा ब्रह्म ब्राह्मणो लोके श्रेष्ठ एवमहमपि श्रेष्ठो भूयासम् । यथा क्षत्रं राज्यं गजाश्वादिश्रियामधिपतिः, एवमहमपि सर्वसंपदामधिपतिर्भूयासम् ।