ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० १ ख० १] ऐतरेयारण्यकम्। २४५

अथ स्रुचि चतुर्गृहीतेनाऽऽज्येन होतृमन्त्रस्य प्रतीकं दर्शयति— यदङ्ग एषा समितिर्भवातीति, इति। सोऽयं मन्त्रः संहिताग्रन्थे द्रष्टव्यः। इतिशब्दो दशाहुतिमन्त्रसमाप्त्यर्थः। अस्मिन्दशमे मन्त्रे शाखान्तरगतस्य पाठस्यानुपादेयतां दर्शयति— अत्र विभजाथ वीथेति त्रीण्यननृचम्, इति। "यदङ्ग एषा" [ऋ० सं० म० १० सू० ११ ऋ० ८] इत्यस्यामृचि त्रीणि पदानि शाखान्तरेऽन्यथा पठितानि। तान्यननृचमृगमनुसारिणी न भवन्ति। कानि तानि पदानीत्याशङ्क्य प्रदर्श्यन्ते—अत्रेत्येकं विभजायेति द्वितीयं वीथेति तृतीयम्। तस्यामृचि "रत्ना च यद्विभजासि स्वधावः" इति तृतीयः पादः, तस्य चायमर्थः—हे स्वधावोऽन्नवन्नग्ने रत्ना च यद्रत्नान्यपि यानि विभजासि पृथक्क्रोर्षीति। तस्मिन्पादे रत्नानामनुवादद्योतनाय यच्छब्दोऽपेक्षितः। अग्नेरेकस्य संबोध्यमानत्वाद्विभजासीत्येकवचनमपेक्षितम्, अतस्तदुभयमृगनुसारि। शाखान्तरे तु तदुभयं परित्यज्यात्र विभजायेति पदद्वयं पठितम्। तद्वयमृगमनुसारि न भवति, यथोक्तानुवादाभावात्, बहुवचनान्वितत्वाच्च। तथा चतुर्थपाद एवमाम्नायते—"भागं नो अत्र वसुमन्तं वीतात्" इति। तस्यायमर्थः—हेऽग्नेऽत्रास्मिन्कर्मणि नोऽस्माकं वसुमन्तं भागं बहुधनोपेतं भागं वीताद्विशेषेण प्राप्नुहि संपाद्येति। तस्मिन्नपि पादे शाखान्तरीया वीथेति पठन्ति, तदपि पूर्ववदयुक्तम्। सन्ति हि मे(वे)दे तत्र तत्र शाखान्तरपाठदूषणानि बहूनि। तथाहि—"बृहस्पतिर्नो हविषा वृधातु" इत्यस्मिन्मन्त्रे हविषा विधेरिति शाखान्तरपाठः। स च यज्ञे नैष्फल्येन दुष्ट इत्यभिप्रेत्य ब्राह्मणे समाम्नायते—"यद्ब्रूयाद्विधेरिति यज्ञस्थाणुमृच्छेद्वृधात्वित्याह यज्ञस्थाणुमेव परिवृणक्ति" इति। एवं "यदद्भूयोत्सूँपावसानै" इत्यादिकमुदाहार्यम्।

मार्जलीयहोमादूर्ध्वमुपस्थानं विधत्ते— अत्र तिष्ठन्नादित्यमुपतिष्ठते पर्यावृत्ते प्रदक्षिणमावृत्यै- तैश्रैवास्वाहाकारैरैन्नेवा३ इदं मधू३ इदं मधु। इमं तीव्रसुतं पिबा३ इदं मधू३ इदं मध्विति च, इति। अत्र मार्जालीयस्य समीपे तिष्ठन्प्राङ्मुख आदित्यमुपतिष्ठेत। यदा त्वादित्यः पश्चिमायां दिशि पर्यावृत्तस्तदा स्वयमपि प्रदक्षिणं यथा भवति तथा पर्यावृत्य पश्चि-

---

यदङ्ग एषा०—ऋ० सं० म० १० सू० ११ ऋ० ८।

---

१ क. ख. ॰न्तरे वी॰। २ ग. ॰यात्सुखाव॰। ३ ङ. ॰त्सूयाव॰। ४ क. ख. घ. ङ. ॰नेया॰।
५ ग. घ. ङ. ॰यस॰।