ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

२६० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [५पञ्चमारण्यके-

म० ६ सू० ४६ ऋ० १ ] इति प्रगाथे गामश्वमिति पादस्तदुभयं च तत उद्धर्त- व्यम् । उद्धृत्य च “स्वादोः स्वादीयः” इत्यस्य स्थाने “अश्वायन्तः” इति पादः पठनीयः । तस्य पादस्य स्थाने “स्वादोः” इत्यादिपादः पठनीयः । “अदः सु मधु” इत्यस्य स्थाने “गामश्वम्” इति पादः पठनीयः । तस्य च पाद[स्य] स्थाने “अदः सु मधु” इत्यादिपादः पठनीयः ।

अस्य व्यत्ययेन प्रयोगस्य फलं दर्शयति—

श्रियमह गोरश्वमात्मन्धत्ते सं पक्षयोः पतनाय, इति ।

अहशब्द एवकारार्थः । आत्मन्नात्मस्थानीये शस्त्रभागे “अश्वायन्तः” “गाम- श्वम्” इति पादयोः पाठेन गोसंबन्धिनीं श्रियमश्वं च संपादयत्येव । तथा दक्षिणो- त्तरपक्षभागयोः “स्वादोः” “अदः सु मधु” इतिपादद्वयपठनं पक्षयोः सम्यक्पत- नायोपयुज्यते ।

पूर्वोक्तेषु “तदिदास” [ ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १ ] इत्यादिषु कंचिद्विशेषं विधत्ते—

नदं व ओदतीनामित्येतैर्येतानि व्यतिषजति पादैः पादान्बृहतीकारं नदवन्त्युत्तराणि प्रथ- मायां च पुरुषाक्षराण्युपदधाति पादेष्वेकैकमव- साने तृतीयवर्जं स खलु विहरति, इति ।

“नदं वः” इत्यादिका येयमृगस्ति तया सहैतानि “तदिदास” इत्यादि- सूक्तानि मिश्रयेत् । कथं मिश्रणमिति तदुच्यते—एतस्या ऋचः संबन्धिभिः पादैः सह सूक्तगतानपादान्मेलयेत् । बृहतीकारमिति णमुल्प्रत्ययान्तः । एकैकामृचं बृहतीं कृत्वेत्यर्थः । सूक्तस्य पदानि प्रथममुच्चार्य नदशब्दयुक्तान्यृचः पदान्युत्तराणि यथा भवन्ति तथोच्चारयेत् । किंच “तदिदास” इत्येतस्यां प्रथमायामृचि पुरुषेत्ये- तानि त्रीण्यक्षराणि प्रक्षिपेत् । प्रथमपादस्यावसाने “पु” इत्येकमक्षरं द्वितीयपाद- स्यावसाने “रु” इत्येकमक्षरं चतुर्थपादस्यावसाने “ष” इत्येकमक्षरम् । तृतीयपादे तु नास्त्यक्षरस्य प्रक्षेपः । अतस्तृतीयवर्जमित्युच्यते । एवं सति षट्त्रिंशदक्षरा बृहती संपद्यते । “तदिदास” [ ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १ ] इति पादे दशाक्षराणि पु इत्येकमक्षरम् । “नदं वः” [ ऋ० सं० म० ८ सू० ६९ ऋ० २ ] इति पादे सप्ताक्षराणि । “यतो जज्ञे” [ ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० १ ] इति पादे दशाक्षराणि रु इत्येकमक्षरम् । “नदं योयुवतीनाम्”

---

नदं व ओदतीनाम्०—ऋ० सं० म० ८ सू० ६९ ऋ० २ ।