ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या०२ख०२(८)] ऐतरेयारण्यकम् । २६७

ऋग्द्वयात्मकः प्रगाथः, "द्व्यृचाः प्रगाथाः" इत्याश्वलायनेनोक्तत्वात् । "अभि त्वा शूर" [ऋ० सं० म० ७ सू० ३२ ऋ० २२] इत्ययं प्रगाथो रथंतर-साम्नः स्तोत्रियः स्तोत्रसंबन्धी । स्तोत्रादौ ह्येष गीयते । "अभि त्वा पूर्व" [ऋ० सं० म० ८ सू० ३ ऋ० ७] इत्ययं प्रगाथस्तस्य साम्नोऽनुरूपः स्तोत्रिय-स्थानन्तरमेव गीयमानत्वात् । तावुभौ प्रगाथौ मिलित्वा यद्यप्यध्ययनकाले चतस्र एवर्चस्तथाऽपि प्रयोगकाले षड्बृहत्यः कुर्यात् । कथं तत्करणमिति तदुच्यते । अभि त्वा शूरेत्यसावृकस्त्वत एव बृहती वेदे समाम्नाता । ततो द्वितीयबृहत्यर्थं तस्या ऋचश्चतुर्थपादमीशानमिन्द्रेत्यादिकं पुनर्द्विः पठित्वा "नत्वावान्" [ऋ० सं० म० ७ सू० ३२ ऋ० २३] इत्येतस्यां द्वितीयस्यामृचि पूर्वार्धं पठेत् । सेयं द्वितीया बृहती । ततस्तृतीयबृहत्यर्थं "न जातः" [ऋ० सं० म० ७ सू० ३२ ऋ० २४] इत्येतद्वितीयबृहतीगतं चतुर्थं पादं पुनर्द्विरभ्यस्य ततः समाम्नातायां द्वितीयस्यामृच्यु-त्तरार्धम् "अध्वायन्तः" [ऋ० सं० म० ७ सू० ३२ ऋ० २४] इत्यादिकं पठे-त्सेयं तृतीया बृहती । अनेनैव न्यायेन द्वितीयेऽपि प्रगाथे चतुर्थषष्ठौ पादौ पुनरपि द्विरावर्त्य बृहतीत्रयं संपादयेत् । अत्राध्वायन्त इति पादमुद्धृत्य तस्य स्थाने "स्वादोः स्वादीयः" [ऋ० सं० म० १० सू० १२० ऋ० ३] इति पादं प्रक्षिपेत् । एतच्च पूर्वाध्यायेऽभिहितम् ।

उक्तक्रमेण बृहतीः पठित्वा पश्चात्पठनीयानि सूक्तानि दर्शयति—

इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्रवोचं त्वे ह यत्पितरंश्चिन्न इन्द्रेति
पञ्चदश यस्तिग्मशृङ्गो वृषभो न भीम उग्रो जज्ञे वीर्याय
स्वभावात्युदु ब्रह्माण्याैरत श्रवस्याऽऽते मह इन्द्रोऽत्युग्रेति
पञ्च सूक्तान्या न इन्द्रो दूरादा न आसादिति संपात
इत्था हि सोम इन्मद इति पङ्क्तिः सूद्दोहाः , इति ।

"इन्द्रस्य नु वीर्याणि" इति सूक्तं पञ्चदशर्चम् । "त्वे ह यत्पितरः" इत्य-स्मिन्प(स्य प)ञ्चविंशत्यूगात्मकस्य सूक्तस्याऽऽदौ पञ्चदशर्चः पठनीयाः । "यस्ति-ग्मशृङ्ग" इति सूक्तमेकादशर्चम् । "उग्रो जज्ञे" इति सूक्तं दशर्चम् । "उदु

---

इन्द्रस्य नु०—ऋ० सं० म० १ सू० ३२ ऋ० १ । त्वे ह यत्पितरः०—ऋ० सं० न० ७ सू० १८ ऋ० १ । यस्तिग्मशृङ्गो०—ऋ० सं० म० ७ सू० १९ ऋ० १ । उग्रो जज्ञे०—ऋ० सं० म० ७ सू० २० ऋ० १ । उदु ब्रह्माणि०—ऋ० सं० म० ७ सू० २४ ऋ० १ । आ ते महः०—ऋ० सं० म० ७ सू० २९ ऋ० १ । आ न इन्द्रो०—ऋ० सं० म० ४ सू० २० ऋ० १ । इत्था हि सोमः०—ऋ० सं० म० १ सू० ८० ऋ० १ ।