ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अथ तृतीयोऽध्यायः ।
तत्र प्रथमः खण्डः । ( १२ )

---

पक्षिरूपस्य शस्त्रस्योरुभागं [ वक्तुं ] प्रतिजानीते—
ऊरू, इति।
यावूरू तौ कथ्येते इति शेषः ।
[ प्रतिज्ञातमर्थमाह— ]
इन्द्राग्नी युवं सु न इत्येतस्यार्धर्चान्गायत्रीकारमु-
त्तरमुत्तरस्यानुष्टुप्कारं प्रागुत्तमायाः प्र वो महे
मन्दमानायान्धस इति निविद्धानं वनेन वायो
न्यधायि चाकन्यो जात एव प्रथमो मनस्वानिति
ते अन्तरेणाऽऽयाह्यर्वाङुपवन्धुरेष्ठा विधुं दद्राणं
समने बहूनामित्येतदावपनं दशतीनामैन्द्रीणां
त्रिष्टुब्जगतीनां बृहतीसंपन्नानां यावतीरावपेरं-
स्तावन्त्यूर्ध्वमायुषो वर्षाणि जिजीविषेत्संवत्सरा-
त्संवत्सराद्दशतो न वा त्यम् षु वाजिनं देवजूत-
मिन्द्रो विश्वं विराजतीत्येकपदेन्द्रं विश्वा अवी-
वृधन्नित्यानुष्टुभं तस्य प्रथमायाः पूर्वमर्धर्चं शस्त्वो-

---

इन्द्राग्नी युवं सु नः०—ऋ० सं० म० ८ सू० ४० ऋ० १। प्र वो महे मन्द-
मानायान्धसः०—ऋ० सं० म० १० सू० ९० ऋ० १ । वनेन वायो०—ऋ०
सं० म० १० सू० २९ ऋ० १ । यो जात एव प्रथमो मनस्वान्०—ऋ० सं०
म० २ सू० १२ ऋ० १ । आयाह्यर्वाङ्०—ऋ० सं० म० ३ सू० ४३ ऋ० १।
विधुं दद्राणं समने बहूनाम्०—ऋ० सं० म० १० सू० ५६ ऋ० ५ । त्यम् षु
वाजिनं देवजूतं०—ऋ० सं० म० १० सू० १७८ ऋ० १ । इन्द्रं विश्वा अवी-
वृधन्०—ऋ० सं० म० १ सू० ११ ऋ० १ ।

---

पत्तिरित्यत आह—दर्दीरेकृण इति द्विपदा नूनमथेत्येकपदेति । अयमर्थः—विंशी ऋग्दर्दीरेक्ण इत्याद्या । सा चार्धर्द्वयात्मिका । तत्राऽऽधार्धर्चस्य द्विपदावच्छंसनम् । द्वितीयस्य त्वेकपदावच्छंसनम् । एवं विभागेन शंसन एकविंशतेः संपत्तिर्भवतीति । यद्यपि दर्दीरेक्ण इत्यर्धस्य द्विपदत्वं नूनमथेत्यस्यैकपदात्वं च प्रातिशाख्यविरुद्धं तथाऽपि सूत्रकृता श्रुत्यन्तरमूलकतयेत्थं विभागः कृत इति ज्ञेयम् । प्रथमारण्यके विंशखण्डे भाष्यकारैरपि विभागेनैवैकविंशतिसंख्या पूरिता । अत्र तु विपरीतमुक्तं तदाशयो न ज्ञायते ” इति ।